Beylək əl-Qıpçaqi: Türk dünyasının alim oğlu - ARAŞDIRMA



Orta çağ elmi ictimaiyyət arasında adı böyük hörmət və ehtiramla çəkilən tanınmış mineroloq-alimlərdən biri də Beylək əl-Qıpçaqidir. Bu mineroloq-alimin zəngin və orijinal irsi təkcə Şərq müsəlman dünyası tədqiqatçılarının deyil, Qərb araşdırmaçılarının da diqqətini özünə cəlb edə bilmişdir. Beylək əl-Qıpçaqi özünün çoxcəhətli yaradıcılığı, ensiklopedik zəkası, təkzibedilməz mütəfəkkirlik qabiliyyəti ilə təkcə Şərq fəlsəfəsinə deyil, ümumdünya təfəkkür tarixinə təsir edə biləcək bir yaradıcılıq yolu keçmışdir. O, fəlsəfə ilə yanaşı riyaziyyat, minerologiya, məntiq, etika və başqa elmlərə dair dünya şöhrəti qazanmış əsərlərin müəllifi olması onun tədqiqatçılarının müxtəlif elm sahələrindən olmasına səbəb olmuşdur.

Beylək əl-Qıpçaqinin həyatı haqqında klassik bioqrafiya kitablarında məhdud məlumat vardır. Qahirə və Həmada yaşadığı məlumdur. Tədqiqatçı Martin Plessner 1250-ci ildə öldüyünü yazırsa da, doğru tarix deyildir.

1282-1283-cü illərdə "Kitabü Kənzit-tüccar (ticar) fi marifətil-ahcar" adlı kitabı yazdı. Bu əsərin səkksən səkkiz səhifəsini tutan orijinal əlyazma nüsxəsi hələ də Parisin Milli kitabxanasında saxlanılır (nr. 2779). Bu nüsxənin xarab olan ilk səhifəsində əsərin adı ilə “İləs-sultan əl-Məlikül-Muiz Məhyəddin Yaqub ibn Əbi Bəkr (....) bin Əyyub rahiməhümullah” şəklində bir ithaf ibarəsi oxunur. Ancaq əsərin 4-cü səhifəsində də “Ağamız Həma sultanı Sultan əl-Məlikül-Mənsur Nasırəddin Məhəmməd ibn Sultan əl-Müzəffər Tağiyəddin Ömər bin Şahinşah bin Əyyubun kitabxanasına bu kitabımızla xidmət etməyi düşündük” cümləsi yer alır, bu durum isə kitabın kimə ithaf edilmiş olduğu mövzusunda tərəddüd oyandırır. Beylək bu əsərində qədim dövr filosof və alimlərindən Hermes, Tyanalı Apollon, Aristotel və Ptolemey, müsəlmanlardan da Əli ibn Hüseyn əl-Məsudi, Biruni və Qəzzali kimi adlar başda olmaq üzrə iyirmi üç müəllifdən iqtibas etmişdi. Kitabda adı ən çox çəkiln şəxs, XIII yüzilin ilk yarısında yaşamış olan Tifaşi adlı bir İslam mineraloqudur. Beylək yazdığı kitabını Əhməd bin Yusif ət-Tifaşinin (ö. 1253) "Əzharül-əfkar fi cəvahiril-əhcar" (Florensiya, 1818; Boloqne 1906; Qahirə, 1977) adlı əsərinə bənzətmişdir. Bu kitabdakı plan, təqdim tərzi, bölümlər, bölüm başlıqları və qədim müəlliflərdən alınan qeydlər Beyləkin əsərində də eynən təkrarlanmışdır. Bununla bərabər Tifaşinin əsəri iyirmi beş bölümdən ibarət olduğu halda, Beyləkin öz kitabına beş yeni bölüm daha əlavə edərək otuz bölüm halında qələmə aldığını görürük.

Bəyləkin əsərində olan bir qeyddən, onun 1242-1243-cü illərdə Trablusdan Suriyaya və oradan da İskəndəriyəyə dəniz səfəri etdiyini öyrənirik. Beylək bu səyahət sırasında çox buludlu, ulduzsuz bir gecədə kapitanın bir maqnit iynəsini qamışdan keçirmək surətiylə xaç şəklində bir alət düzəldib, bunu qab içərisindəki suda üzdürdüyünü, alətin çevrəsində bir maqnit çubuq dolaşdırıldığı zaman iynənin bunu izlədiyini, fəqət çubuq çəkildiyi zaman şimal-cənub istiqamətində hərəkətsiz qaldığını görmüş və bunu əsərində anlatmışdır. Beləcə Beylək İslam elm aləmində manyetik iynənin gəmi kompası olaraq işləndiyindən bəhs edən ilk müəllif olmuş, bu mövzuda verdiyi bilgilər müxtəlif Qərb dillərinə tərcümə edilmişdir.

Bir yandan, əgər İbn üs-Saati əl-Xorasaninin (ö. 1230) "Risalə fi aməlis-saat vəstimaliha" adlı saatlar və necə istifadə edildiyi haqqında bilgilər ehtiva edən və hələ də Türkiyənin Köprülü kitabxanasında (nr. 949) olan risaləsini 1260-cı ildə köçürən Beylək adlı riyaziyyatçı ilə (bax. Şeşən v.digərləri., I, 483) yenə İstanbulda olan 1269-cu il tarixli bir riyaziyyat kitabındakı əsərin ona aid olduğunu ifadə edən qeydin sahibi eyni adlı riyaziyyatçı Beylək əl-Qıpçağı isə, onun riyaziyyat və təbii elmlərin ən az üç fərqli sahədə çalışmış olduğu anlaşılır. Ancaq "Kitabü Kənzit-tüccar"da ata adı Məhəmməd kimi oxunduğu halda saatlarla bağlı əlyazmada Abdullah olaraq göstərilir. Bu iki elm adamının həyatı və çalışmaları ilə ilgili tarixlər bunların eyni şəxs olmaları ehtimalini ağla gətirməkdə isə də, ata adları şübhə oyandırır.

Ənvər Çingizoğlu
скачать dle 10.6фильмы бесплатно


Daha tez məlumatlanmaq üçün yeni Facebook səhifəmizi
#

Viktoriya1995

написал 0
Если у вас на работе или дома заблокирован доступ к этому или любому другому сайту
Используйте тор браузер он обходит все возможные блокировки провайдеров.
https://tor-browser-vpn.ru/