Bizi izləməyi unutmayın

#Araşdırma

Beylək əl-Qıpçaqi: Türk dünyasının alim oğlu - ARAŞDIRMA

7-06-2019, 18:59 | 1082 dəfə baxılıb.

Orta çağ elmi ictimaiyyət arasında adı böyük hörmət və ehtiramla çəkilən tanınmış mineroloq-alimlərdən biri də Beylək əl-Qıpçaqidir. Bu mineroloq-alimin zəngin və orijinal irsi təkcə Şərq müsəlman dünyası tədqiqatçılarının deyil, Qərb araşdırmaçılarının da diqqətini özünə cəlb edə bilmişdir. Beylək əl-Qıpçaqi özünün çoxcəhətli yaradıcılığı, ensiklopedik zəkası, təkzibedilməz mütəfəkkirlik qabiliyyəti ilə təkcə Şərq fəlsəfəsinə deyil, ümumdünya təfəkkür tarixinə təsir edə biləcək bir yaradıcılıq yolu keçmışdir. O, fəlsəfə ilə yanaşı riyaziyyat, minerologiya, məntiq, etika və başqa elmlərə dair dünya şöhrəti qazanmış əsərlərin müəllifi olması onun tədqiqatçılarının müxtəlif elm sahələrindən olmasına səbəb olmuşdur.

Beylək əl-Qıpçaqinin həyatı haqqında klassik bioqrafiya kitablarında məhdud məlumat vardır. Qahirə və Həmada yaşadığı məlumdur. Tədqiqatçı Martin Plessner 1250-ci ildə öldüyünü yazırsa da, doğru tarix deyildir.

1282-1283-cü illərdə "Kitabü Kənzit-tüccar (ticar) fi marifətil-ahcar" adlı kitabı yazdı. Bu əsərin səkksən səkkiz səhifəsini tutan orijinal əlyazma nüsxəsi hələ də Parisin Milli kitabxanasında saxlanılır (nr. 2779). Bu nüsxənin xarab olan ilk səhifəsində əsərin adı ilə “İləs-sultan əl-Məlikül-Muiz Məhyəddin Yaqub ibn Əbi Bəkr (....) bin Əyyub rahiməhümullah” şəklində bir ithaf ibarəsi oxunur. Ancaq əsərin 4-cü səhifəsində də “Ağamız Həma sultanı Sultan əl-Məlikül-Mənsur Nasırəddin Məhəmməd ibn Sultan əl-Müzəffər Tağiyəddin Ömər bin Şahinşah bin Əyyubun kitabxanasına bu kitabımızla xidmət etməyi düşündük” cümləsi yer alır, bu durum isə kitabın kimə ithaf edilmiş olduğu mövzusunda tərəddüd oyandırır. Beylək bu əsərində qədim dövr filosof və alimlərindən Hermes, Tyanalı Apollon, Aristotel və Ptolemey, müsəlmanlardan da Əli ibn Hüseyn əl-Məsudi, Biruni və Qəzzali kimi adlar başda olmaq üzrə iyirmi üç müəllifdən iqtibas etmişdi. Kitabda adı ən çox çəkiln şəxs, XIII yüzilin ilk yarısında yaşamış olan Tifaşi adlı bir İslam mineraloqudur. Beylək yazdığı kitabını Əhməd bin Yusif ət-Tifaşinin (ö. 1253) "Əzharül-əfkar fi cəvahiril-əhcar" (Florensiya, 1818; Boloqne 1906; Qahirə, 1977) adlı əsərinə bənzətmişdir. Bu kitabdakı plan, təqdim tərzi, bölümlər, bölüm başlıqları və qədim müəlliflərdən alınan qeydlər Beyləkin əsərində də eynən təkrarlanmışdır. Bununla bərabər Tifaşinin əsəri iyirmi beş bölümdən ibarət olduğu halda, Beyləkin öz kitabına beş yeni bölüm daha əlavə edərək otuz bölüm halında qələmə aldığını görürük.

Bəyləkin əsərində olan bir qeyddən, onun 1242-1243-cü illərdə Trablusdan Suriyaya və oradan da İskəndəriyəyə dəniz səfəri etdiyini öyrənirik. Beylək bu səyahət sırasında çox buludlu, ulduzsuz bir gecədə kapitanın bir maqnit iynəsini qamışdan keçirmək surətiylə xaç şəklində bir alət düzəldib, bunu qab içərisindəki suda üzdürdüyünü, alətin çevrəsində bir maqnit çubuq dolaşdırıldığı zaman iynənin bunu izlədiyini, fəqət çubuq çəkildiyi zaman şimal-cənub istiqamətində hərəkətsiz qaldığını görmüş və bunu əsərində anlatmışdır. Beləcə Beylək İslam elm aləmində manyetik iynənin gəmi kompası olaraq işləndiyindən bəhs edən ilk müəllif olmuş, bu mövzuda verdiyi bilgilər müxtəlif Qərb dillərinə tərcümə edilmişdir.

Bir yandan, əgər İbn üs-Saati əl-Xorasaninin (ö. 1230) "Risalə fi aməlis-saat vəstimaliha" adlı saatlar və necə istifadə edildiyi haqqında bilgilər ehtiva edən və hələ də Türkiyənin Köprülü kitabxanasında (nr. 949) olan risaləsini 1260-cı ildə köçürən Beylək adlı riyaziyyatçı ilə (bax. Şeşən v.digərləri., I, 483) yenə İstanbulda olan 1269-cu il tarixli bir riyaziyyat kitabındakı əsərin ona aid olduğunu ifadə edən qeydin sahibi eyni adlı riyaziyyatçı Beylək əl-Qıpçağı isə, onun riyaziyyat və təbii elmlərin ən az üç fərqli sahədə çalışmış olduğu anlaşılır. Ancaq "Kitabü Kənzit-tüccar"da ata adı Məhəmməd kimi oxunduğu halda saatlarla bağlı əlyazmada Abdullah olaraq göstərilir. Bu iki elm adamının həyatı və çalışmaları ilə ilgili tarixlər bunların eyni şəxs olmaları ehtimalini ağla gətirməkdə isə də, ata adları şübhə oyandırır.

Ənvər Çingizoğlu
скачать dle 10.6фильмы бесплатно

Daha tez məlumatlanmaq üçün yeni Facebook səhifəmizi

REKLAM
RƏYLƏR

RƏY YAZIN

#Mədəniyyət / Baş Redaktordan / Manşet

Azərbaycan və dünya şərqşünaslığında parlaq imza-Aida İmanquliyeva

Müəllif hüquqları qorunur.
ƏTRAFLI OXU

#Ölkə

Əli Həsənov:"Lütfi Zadə təkcə tanınmış alim deyil həm də bizim dünyaca məşhur soydaşımızdır"

Müəllif hüquqları qorunur.
ƏTRAFLI OXU

#Mədəniyyət / Manşet / #Ölkə

Kamal Abdulla Beynəlxalq Elmlər Akademiyasının akademiki seçilib

Müəllif hüquqları qorunur.
ƏTRAFLI OXU








ƏN ÇOX OXUNAN

ЦитатаОтветить
  • Группа: Гости
  • Регистрация: --
  • Статус:
  • 0 комментариев
  • 0 публикаций
^
Если у вас на работе или дома заблокирован доступ к этому или любому другому сайту
Используйте тор браузер он обходит все возможные блокировки провайдеров.
https://tor-browser-vpn.ru/
  • Нравится
  • 0
kiosk.com.az tap az турбо аз tap.az qab qacaq turbo az oxu az oxu az xeberler www oxu xabaraz новости азербайджана mp3 yukle big az azeri bass indir yukle mp3 mp3 milli az son xeberler xabaraz radikal müxalifət milli.az Azərbaycan xəbərləri dünya xəbərləri aktual hadisələr bu günün xəbərləri BiG.Az - Böyük Azərbaycan en son xeberler Azerbaycan xeberleri 2017 müsavat siyasət iqtisadiyyat azərbaycan hadisə son xəbər dağlıq qarabağ gündəm qəzet ilham əliyev Bakı haqqin az новости ильхам алиев haqqin az азербайджан объявления интим услуг в баку погода в баку hava haqqinda melumat day az day.az Azərbaycandan və dünyadan xəbərlər - Qafqazinfo.az qafqazinfo minimum əmək haqqı 2018 anar nagilbaz porno anar nagilbaz video anar nagilbaz Xəbərlər Araşdırma Müsahibələr Reportajlar Xəbərlər Gündəm Hadisə Siyasət Cəmiyyət İqtisadiyyat İdman Dünya Video Maqazin Müsahibə Media Araşdırma Maraqlı Mədəniyyət Gülən Təhlükə Bank Biznes Enerji Əmlak Tender Vakansiya namiq caniyev a24az niyə quran onun üçün müqəddəs deyil anar nağılbazın video a 24 a24.az Yenicag.Az son dəqiqə ən son xəbər xəbər xəbəri xəbərləri yenicag yeniçağ gündüz kərimov vüqar zifəroğlu qarabag roma canli yayim yenicag zakirə zakirqızı basqın Azərbaycan Aşkın Niderlandın ofisinə bildirib şəhərində Haaqa təşkilatının diaspor Diasporrəhbəri həmçinin Afrin aparılır edilib Hazırda araşdırma əməliyyatından millətindən ardıcıl spy satellite destroyed eu doner kebab north korea missile hit own city arzu nağıyev axar/az axar.az lentaz lent az xabaraz musavat.az xeberler musavat iqtidar 134 nomreli 134 mekteb məktəb nömrəli olay bilmir söyləyir edirəm deyir bilmirəm söylədiyi xəstəsən Yaşamağa davam bilir qollarımı əməlinə qazandırmaq istəyib məktəbli deyən kəsirəm Bunları Cavidan Anasının sinif xarakterli hərəkətləri cinayət oxuyan zorakılıq aidiyyatlı bağlı orqanlara şikayət şəhər daxil hadisə vermis naziri müdafiə Dadaş Rzayevin nəvəsidir prokurorluğunda bağlı Təhsil sinfində hüquq hadisə yayıb olmuş oxuyan cinayət mühafizə əlaqədə yerləşən ayının otağında dekabr cinsi geyinmə soyunub idman zalının