Mətnə düşməyən abzaslar-Kənan Hacı yazır-



Bu fikir qırıntıları müxtəlif vaxtlarda qeyd dəftərçələrinə yazdıqlarımdır. Yüzlərlə belə abzaslar bloknotlarıma səpələnib. Bəzilərini seçib bir yazıda birləşdirdim. Mətndən düşən yarpaqlar və ya mətnə düşməyən bu abzaslar həm də dəyişən ovqatın şəkilləridir; keçmiş zamanın relikviyası kimi. Hər halda, əziz oxucu, bu fikirlər sənin üçün də maraqlı ola bilər.

Viktor Pelevinin “Üst dünyanın qaval daşı” hekayəsini ilk dəfə təxminən on beş il bundan öncə oxumuşam. Sonra bu hekayəni dəfələrlə oxudum. Hər dəfə oxuyanda bu hekayə məndə qəribə, sözlə ifadə olunmayan xofabənzər hiss-həyəcan yaradır. Sanki qədim yəhudi mistiklərinin qapalı germetik-ezoterik əsərlərinin bir qədər bədiiləşdirilmiş versiyasını oxuyursan. Bu hekayə varoluşun zatını gün kimi aydın göstərir. Lakin hardasa mahiyyət yenə duman arxasında gizlənir. Və əndişələr burulğanına düşürsən...

Maks Frişin “Montauk” romanını oxudum. Tam fərqli. Dünya ədəbiyyatında avtobioqrafik romanlar çoxdur. Amma Maks Frişin əsəri qeyri-adidir. Friş insanın öz həyatını necə bədii əsərə çevirə biləcəyinin ən yaxşı nümunəsini yaradıb. “Montauk” yazıçının öz həyatının audentik ifadəsidir. Avtofiqrafik əsər yazanda da beləsini yazasan!

Buker mükafatı almış Norveç yazıçısı Roy Yakobsenin “Görünməzlər” romanını oxuyub bitirəndən sonra düşündüm ki, görəsən bizim məmləkətin “görünməzlər”i yurdun hansı ucqarlarında məskunlaşıblar? Bizim “görünməzlər”imiz bir adaya toplanmayıblar, onlar bu torpağın dörd bir tərəfinə səpələniblər... Qürbətdə yaşayanlar da görünməzlərdir, öz yurdunda mühacir həyatı yaşayanlar da...

Lars von Trier “Melanxoliya” filmində depressiyanın əzəmətini mükəmməl şəkildə yaxalaya bilib. Bu filmdə rejissor çoxlu cavabsız suallar buraxır. Suallar labirintində azırsan... Bu film “Doqvil”dən də mürəkkəbdir. Yalnızlıq və yalnızlığın insanı yoxluğa sürükləməsi...

Gecələr işləmək çox möcüzəlidir. Qaranlıq və sükutla əhatə olunaraq başqalarına bağlı olan dünyanın qapılarını aça bilərik. Bu, sanki başqa bir planetə bənzəyir. Yazıçı Kreyq Klevencer yeni roman yazmağa başlayanda günlərlə evdən çıxmır. Bütün saatların üstünü örtüb pəncərələri tünd rəngli lentlərlə bağlayır ki, zamanın keçməyini hiss etməsin. Yaradıcılıq zamana müxalif bir prosesdir.

Berqmanın “Qış işığı” filmindəki rahib sevgisizlikdən əziyyət çəkir. Həyatındakı qadın ona “sən sevməyi öyrənməlisən” deyir. Rahib qadından bunu ona öyrətməyi xahiş edir. Qadınınsa belə bir sehrli gücü yoxdur. Rahib qrip olarkən qadın onu öpür, o isə”qrip sənə də keçəcək” deyir. Qadının cavabı: “Eyb etməz, bunu səndən hədiyyə kimi qəbul edirəm”.

Onların arasında ilahi rabitənin yaranması üçün böyük bir maneə var; Tomasın qəlbinin qapıları sevgiyə bağlıdır. Onun Tanrıyla bağlarında da bir ziddiyyət var, o, skeptikdir. Qadın bunu sövq-təbii hiss edir və ona məktublarında yazır ki, sənin imanın nevrotikdir. Sənin imanına heç zaman inanmamışam. Qadının bədənini yara basanda Tomas ondan uzaqlaşıb onu sevən qadını yalnızlıqla baş-başa buraxır, onun üçün dua belə etmir. Tomas bir həqiqəti unutmuşdu: Sevgi Tanrının varlığının sübutudur. Sevgi insanlığın yeganə gerçək gücüdür.

Bu film modern insanlığın böhran halını əks etdirir. Berqmanın qəhrəmanları Tanrı ilə əlaqəsini itirdiyi üçün yaşamaqdan başqa bir dəyərə inanmayan insan tipləridir.

Uşaqlıqda bizi əhatə edən gerçəklik getdikcə başqa anlamlar qazanır və bir gün o gerçəklik illüziyaya çevrilir. Bax, onda həyatın sərt, amansız gerçəyi ilə üz-üzə qalırsan. Yaşamaq getdikcə çətinləşir...

Andrey Tarkovskinin gündəliklərini oxuyarkən ilk olaraq ağlıma bu fikirlər gəldi. Mən hər dəfə uşaqlığıma qayıtmaq istəyəndə “Güzgü” filminə baxıram.

Sükutdan vəfalı heç nə yoxdur dünyada. İnsanı yalnız o tərk etməyəcək.

Yazıçı yazmırsa, o demək deyil ki, o, susub.

“Mən heç vaxt poeziyanı duadan ayırmamışam”. Derek Alton Uolkotun fikridir. Qəribədir ki, mən də bütün ömrüm boyu şeiri dua kimi, dua sözünün sinonimi kimi qəbul etmişəm. Özümə həmfikir tapdığım üçün çox sevindim. Mərhum şairimiz Adil Mirseyid haqqında yazdığım essedə də onun şeirlərini dua kimi Tanrıya pıçıldadığımı qeyd etmişdim.

“Sənət xalq üçündür” deyənlərin sayı həmişə çox olub. Bu, klassisizmə məxsus bir anlayışdır. Xalq üçün olmayan sənət kimə lazımdır ki? Burjua-zadəgan əhval-ruhiyyəsini ifadə edən simvolizm tərəfdarları da belə düşünürdü. Bu, sənəti xalqdan ayırmaq deməkdir. Bu, sənəti xalqın əlindən almaq cəhdi idi. Bu prinsip indiki dövrdə aktuallığını çoxdan itirib.

Məktəb illərində qızların sevimlisi olsam da müəyyən komplekslərim vardı və bu komplekslər mənə ciddi surətdə mane olurdu. İbtidai sinifdə əlaçı olsam da yuxarı siniflərdə dərslərimdə axsamağa başladım. Çox güman ki, dərslərimin zəifləməyində bu mənasız komplekslərin rolu olmuşdu. İllər sonra yapon rejissoru Akita Kurosavanın avtobioqrafik “Qurbağa yağı satan” kitabını oxuyanda öz uşaqlıq illərimi xatırladım.

Qəribədir ki, A. Şopenhauer də, A. Kurosava da zehni baxımdan gec inkişaf ediblər, onların şüuru, zəkası çox-çox sonralar, amma sürətlə açılıb və onlar yaşadıqları zamana, dövrə öz damğasını vuran zəka sahibləri olublar. Özümü bu dühalarla müqayisə etməkdən uzağam. Amma bəzən mən də özümü güzgülü qabın içindəki yağ ifraz edən qurbağa kimi hiss edirəm...

Yaddaş zamanın məkanı sayıla bilərmi? Nə üçün ömrümüzün bəzi məqamları yaddaşımızdan tamamilə silinib gedir, bəziləri isə ömrümüzün sonunacan yadımızdan çıxmır? Marsel Prustun “İtirilmiş zamanın axtarışında” əsərini oxuyanda beynimiz suallarla qaynaşır. Sualların mühasirəsindən çıxmaq mümkünsüz...

Xəyal qırıqlığı ən çox gəncliyə xas olan bir xüsusiyyətdir. Əxlaq, din, ideologiya və bu kimi şeylərin əslində öz təyinatından çox-çox fərqli olduğunu anlayınca insan xəyal qırıqlığına uğrayır. Bu proses də ən çox gənclikdə baş verir. İnsan daha çox gənclikdə heyrətlənə bilir. Yaş artıqca heyrət hissi də korşalır...

Elman dayı ürəyi kitab üçün çırpınan gənclərin, ədəbiyyat aşiqlərinin dostu idi. Onda hələ bu qədər kitablar nəşr olunmurdu, hansısa kitabı tapmaqda çətinlik çəkəndə üz tutduğumuz yer Elman dayının Qız qalasının böyrünə sığınmış balaca kitab mağazası idi. Gənc yazarların çoxu öz kitabxanasını burdan aldığı kitablarla qurub. Elman dayının söhbətləri ayrı bir aləm idi. Dahi şəxsiyyətlərin əksəriyyəti ilə görüşmüşdü və hər biri haqqında da ayrıca xatirəsi vardı.
Heyif... O da getdi... Qəribsədim. Vəfatından əvvəl o mağazanı da bağladılar. Bir neçə gün əvvəl ordan keçəndə içimi qüssə bürüdü... Bəlkə də Elman dayını elə o xiffət öldürdü...
Ruhun şad olsun, əziz insan! Səni heç vaxt unutmayacağıq!!!

Ağılla hissin kəsişdiyi bir nöqtə var, həqiqəti orda axtarmaq lazımdır.

Yalan qəribə bir şəkildə insanların birgə yaşayışını təmin edir, onların yaşamını asanlaşdırır. Nitsşe necə deyirdi? “Həqiqət bir yerdə yaşamaq üçün bizim uydurduğumuz yalandır”.
Hər şey nisbidir həyatda. Hər şey…

Elə yazarlar var ki, oxucunu aldatmağı, oxucu ilə oynamağı sevirlər. Rəssamlar arasında da belələri var. Bəzən oxucu və ya tamaşaçı özü də bunu istəyir və könüllü şəkildə yazarın, rəssamın qurduğu tora düşür.

Çox uzatmadan mətləbə keçmək istəyirəm. Bu yaxınlarda fransız yazıçısı Andre Moruanın “Necə oldu ki, Pyer Duş məşhurlaşdı” hekayəsini oxudum. Hekayə məni xeyli düşündürdü. Uğursuz, heç cür məşhurlaşa bilməyən bir rəssamın emalatxanasına gəlmiş yazıçı Pol-Emil Qlez dostuna məşhurlaşmağın sirləri haqda danışır. O, dostuna deyir ki, sənin ustalığın, istedadın var, amma sən bu cür heç vaxt məşhurlaşa bilməyəcəksən. Axmaqlar ağıllılardan yüz qat artıqdır, axmaqları yuxudan oyatmaq üçün isə bircə yol var: gərək nəsə qeyri-adi bir iş görəsən, ağlasığmaz bir iş tutasan. Öz manifestini yarat, inkar et. Bir sözlə, ağlına nə gəlir et.
Pyer Duş əlindəki rəsmi divara çırpır, o, artıq rəssamlıqla vidalaşmaq istəyir, polisdə, sığorta kassasında və ya bankda, hardasa işləmək istəyir, o, hər şeydən bezib. Yazıçı dostu isə onu inandırmağa çalışır ki, o deyənlərə əməl etsə, tezliklə məşhurlaşacaq. Ona deyir ki, iki-üç məqalə yazıb bildirəcəyəm ki, guya sən rəngkarlıqda təzə məktəb yaratmısan. Səndən nəsə soruşanda yavaş-yavaş qəlyanını alışdır, bir-iki qullab al, tüstünü də səndən söz soruşan adamın düz üstünə püflə və sadə bir cavab ver:
“Sən heç görmüsən çay necə axır?”
Rəssam soruşur:
-Bu sözlərin mənası nədir?
-Heç nə, mənasızlıq, -deyə yazıçı cavab verir.
Əlbəttə, yazıçı bilir ki, bu söz hamıya mənalı görünəcək. Hamı bu rəssamla maraqlanacaq, onu tərifləyib göylərə qaldıracaq, onun rəsmlərinə baxıb heç nə anlamasalar da özlərindən müxtəlif izahlar uyduracaqlar. Onda bu axmaqlara demək lazımdır ki, biz sadəcə, oyun oynayırdıq.
Həmin rəssam yazıçının dediklərinə əməl edir və tez bir zamanda onun əsərlərinin şöhrəti hər yana yayılır, ilk sərgisi təntənə ilə keçir və o, qəlyanını sümürə-sümürə tüstünü ondan nəsə soruşanların sifətinə üfürüb müştəbehcəsinə müdrik poza alaraq deyir:
“Siz heç görmüsünüz çay necə axır?”
Axmaqlar onun bu “dahiyanə” fikrinə heyranlıqla “əla!” deyirlər.
Şəkil dəllalları onun şəkillərini alırlar... O, bu sualdan artıq təngə gəlib:
“Necə oldu ki, siz belə ecazkar aləmi kəşf etdiniz?”
O rəssam sənəti anlamayan adamlardan beləcə qısas alır. Bəzən axmaqları beləcə yedirmək lazım gəlir.
Yazıçının fırıldağı baş tutur.
Bir gün rəssam ona şöhrətin qısa və asan yolunu göstərən yazıçı dostuna “sarsaq” yarlığı yapışdırır və qəlyanın tüstüsünü onun sifətinə üfürüb deyir:
“Sən heç görmüsən çay necə axır?”
Bəzən axmaqlarla oyun oynamaq lazım gəlir. Çünki onlar özləri bunu istəyirlər...

Analoq.az
скачать dle 10.6фильмы бесплатно


Daha tez məlumatlanmaq üçün yeni Facebook səhifəmizi