Azərbaycan milli rəqsləri: Şadlıq ölür, şitlik dirilir



Biz bu yazımızda rəqslərimizə münasibətdə mövcud olan mübahisəli məsələlərə toxunacağıq, rəqs formalarının yaranma tarixi mövcud materiallar əsasında nəzərdən keçirəcəyik, rəqs formalarının məhdudiyyətləri və funksiyaları, mahnılarda mətn proplemi, sözlə musiqisinin biri-birinə ritmik və tonik uyğunluq məsələləri, Azərbaycan xalq musiqisində geniş yayılmış ritmik vahidlər və qəliblər haqqında söhbət açacağıq.

Məlumdur ki, rəqs sənətinin ən qədim formaları, insanların zəhmət prosesi ilə əlaqədar olaraq yaradılmışdır. Bu oyunlarda ibtidai insanların məişət şəraiti, həm də dünyagörüşləri öz əksini tapmışdır.

Rəqs sənəti xalqın iqtisadi, ictimai və mənəvi həyatında meydana gələn dəyişikliklərlə əlaqədar olaraq, yeni məzmun və ifadə vasitələri əldə edir.
Qeyd etməliyik ki, xalq rəqsinin tarixi Azərbaycan xalqının ümumi tarixi ilə ayrılmaz surətdə bağlı olub, həm onun milli xüsusiyyətlərini, həm də həyat və məişət şəraitini özündə əks etdirir.

Hər bir xalqın mədəniyyətində önəmli yer tutan rəqs sənəti Azərbaycan incəsənətinin də ən qədim və zəngin qolu kimi zaman keçdikcə inkişaf edib. Beləliklə, dünyanın bir çox yerlərində olduğu kimi, Azərbaycanda da rəqs sənətinin müxtəlif növləri və janrları öz mahiyyətini şifahi xalq ədəbiyyatının bir qolu olan xalq rəqslərindən götürüb. Xalq rəqsləri də tariximizlə ayrılmaz surətdə bağlı olub, onun milli xüsusiyyətini, həm də həyat və məişətini özündə əks etdirib. Bu da ölkənin tarixində, mədəniyyətində rəqs sənətinin nə dərəcədə böyük əhəmiyyətə malik olduğunu göstərir.

Bir vaxtlar rəqs tamaşaçıların çəpik çalmaları ilə əldə edilən ritmik zərblərin mahiyyəti ilə yaranıb. Müxtəlif peşələrlə, hətta ovçuluqla məşğul olan tayfalar öz sehirli ayinlərini çeviklik, qıvraqlıq, insan gücünü nümayiş etdirən plastik hərəkətlərdən ibarət rəqslərlə həyata keçiriblər. Bir sözlə vaxtilə rəqs insanlar arasında ən qədim, həm də ən dramatik ünsiyyət vasitələrindən biri olub.

Azərbaycan xalqı həmişə şən təbiətli olduğuna görə onun rəqslərinə, el oyunlarına və əyləncələrinə xas olan elementlər daha çox qovuşurdu. Onlar optimizlə, yumorla, pantomima epizodları ilə zəngin olmaqla yanaşı, həm də ahəngdar və ifadəlidir.
Azərbaycan xalq rəqslərinə "Qazağı", "Heyvagülü", "Lalə", "Qızılgül", "İnnabı" və sairələrini misal gətirə bilərik. Bununla yanaşı, "Dərbəndi", "Aşqabadi","Əsgərani", "Qars" və digər milli rəqslərimiz də var ki, onlar Azərbaycanın coğrafi adlarını özündə yaşadırlar. Azərbaycan xalq oyun havası olan "Şalaxo" isə şən, milli, qıvraq rəqs musiqisidir. Bu sözün mənası şalaxo-şələküm (daha dəqiq desək, şələkə yüküm) sözü uzun illər ərzində çox dəyişilərək təhrif olunub.

Xalq rəqslərimizin siyahısını sadalamaqla bitməz. Yüzlərlə rəqs növlərimiz var ki, onlar həm quruluş, süjet və mövzu baxımından biri-birindən çox fərqlənirlər. Onlar arasında onlarla rəqs növləri bu gün də çox məşhurdur - "Azərbaycan", "Uzundərə", "Toy rəqsi", "Turacı", "Tərəkəmə", "Cəngi", "Şalaxo", "İnnabı", "Qazağı", "Qaytağı", "Qoçəli", "Misri", "Naznazı", "Vağzalı", "Yallı" və s.

Dünyanın heç bir yerində Azərbaycandakı kimi, 111 rəqs növü mövcud deyil. Bu, xalqımızın musiqi və rəqs sənətinin yaradıcısı olmasını göstərən faktlardandır. Hər rəqs özündə bir mənanı, tarixi, incəsənəti yaşadır.

Xalq rəqs musiqisi mövzu əsasına görə altı böyük qrupa bölünür: 1) ənənəvi mərasim rəqsləri; 2) məişət rəqsləri; 3) zəhmət rəqsləri; 4) qəhrəmani, hərbi və idman оyun-rəqsləri; 5) yallı və halay оyun-rəqsləri; 6) müxtəlif mövzulu xalq rəqsləri.

Xalq mahnılarında olduğu kimi, rəqslərdə də xalqın hissləri, duyğuları, temperamenti əks olunmuşdu. Rəqslər tarixi mənbə olmaqla yanaşı, xalqın musiqi təfəkkürünün ən xarakterik xüsusiyyətlərini üzə çıxarır. Bu musiqi nümunələrinin qorunub saxlanması müasir folklorşünaslığın əsas məsələsidir.

Qədim rəqs incilərimizi unutmağa haqqımız yoxdur. Çünki Azərbaycan xalqının yüzillərdən bəri yaratdığı bu sanballı əsərlər incəsənətimizin, mədəniyyətimizin, keçmiş həyatımızın tarixi olmaqla yanaşı, gələcək mənəvi- ruhani intibahımızın da mühüm təməl daşlarından, milli dəyərlərimizdən biridir.

Rəqs - bədənin dilidir. Mikelancelonun belə bir kəlamı vardır: “Ruhun sirri bədənin hərəkətləri ilə ortaya çıxar”. Rəqslərimizi korlamaqla ruhumuzun bir dilini də sükuta qərq edirik.

Getdikcə “Can-cana”, “Ay canı yanmış”, “Maral”, “Ceyran”, “Amma anam bilməsin”, “Papam icazə vermir”, “Nə qəşəng duruşun var, ay gözəl” və s. kimi duzsuz, şit rəqslər toyları ələ alır, insanlar zövqsüzləşir, ruh ölür...

Ənvər Çingizoğlu, jurnalist-etnoqraf

скачать dle 10.6фильмы бесплатно


Daha tez məlumatlanmaq üçün yeni Facebook səhifəmizi