Bizi izləməyi unutmayın

Alim və tədqiqatçılar talışların etnik tərkibi haqqında.

Автор: NIGAR1 от 25-03-2016, 12:00
Alim və tədqiqatçılar talışların etnik tərkibi haqqında.

Tofiq Əzizbəyli (Əzizov)
Tarixçi, arxeoloq


XIX əsrin 80 – cı illərində Lənkəran qəzasında olmuş D. A. Kistenyev qəzada yaşayan talışları etnoqrafik xüsusiyyətlərinə görə, talışlara, pornaimlərə, alarlara, orandlılara (oratlılara) və zuvandlılara bölmüşdü (Bax: Qəmərşah Cavadov. Talışlar. Bakı – 2004, s. 43). İndiyədək aparılmış tədqiqatlar göstərir ki, D. A. Kistenyevin bu bölgüsündə müəyyən çatışmamazlıqlar olmuşdur. Belə ki, alarlar əslində qonşu olduqları oratlıların dilini bilən türklərdir (Bax: Tofiq Əzizov. Alarların mənşəyi haqqında. BAO. az və Avrasiya info. saytları). Üstəlik də, D. A. Kistenyev həmin vaxt qəzada yaşayan və etnoqrafik xüsusiyyətlərinə görə, adları sadalanan bu tayfalardan fərqlənən irandilli qaleşlərin (qolışların), xələclərin, təngərudluların, çərojinlərin varlığından bəhs etməmişdir.

Azərbaycan Respublikasının əsasən Tüli, Coni, Hamarat, Siov, Bradi, Veri, Çayrud, Anzoli, Rvarud, Bırsılım, Biləsər, Daştatük, Razano, Rvo, Miyanku kəndlərində yaşayan qolışlar buraya on – onbir nəsil əvvəl İran Talışından gəlmiş qaleşlərdir (Bax: Vüqar Mirzazodə. Qalışlar (Qolışon). ,,Tolışon Sədo” qəzeti, 01 iyul 2015 – ci il). Bəzi alimlərin fikrincə, qaleşlər ayrıca irandilli xalqdır (Bax: Musarza Mirzəyev. Talış toponimlərinin qısa izahlı lüğəti. Bakı – 1993, s. 11) və etnik mənsubiyyətcə talışlardan çox giləklərə yaxındırlar (Bax: В. И. Савина. Этнонимы в топонимии Ирана. Сб: Ономастика Востока. М,. 1980, с. 143). Anlaşılmazlıq olmasın deyə, qeyd etməliyəm ki, qaleşlər əslində skif tayfalarından olan gellərin bir hissəsi olmuş və Gilana e. ə. I əsrın ikinci yarısında Dərbənd keçidi vasitəsilə Şimali Qafqazdan gəlmişlər. Sarmat tayfalarından olan Oran tayfası (oratlıların əcdadı) da Talışa güman ki, onlarla birlikdə eyni yerdən gəlmişdir (Bax: Tofiq Əzizov. Azərbaycanın etnik tarixindən. Bakı – 1997, s. 29 – 33). Talış dilində Qafqaz dillərinə məxsus çoxlu sözlərin olması da onların eramızdan əvvəl uzun müddət qafqazdillilərlə birlikdə yaşaması ilə bağlıdır. Bu faktı əsas götürən akademik N. Y. Marr talışların Qafqazmənşəli olması haqqında mülahizə də irəli sürmüşdü (Bax: А. Г. Балаев. К проблеме происхождения талышей. Археологическое и Етнографические изыскания в Азербайджане (1985). Баку – 1986, с. 115).

Cərojeylər Astara rayonunun Sərək kəndində yaşayırlar. İshaq Axundzadə yazır ki, onlar buraya 250 il əvvəl Talış - Dolabdan gəlmişlər. O, Cərojey dilindəki 170 sözün Talış dilindəki qarşılığını da vermişdir (Bax: İshaq Axundzadə. Azərbaycan incisi. Bakı – 1992, səh. 154 – 158).

B. Millerin verdiyi məlumata görə, 30 ailədən ibarət olan derijeylər Lənkəranın rayonu ərazisinə İranın Kerqanrud vilayətinin Lisar bölgəsindən gəlmişlər və Talış dilinin xüsusi ləhcəsində danışırlar (Bax: Qəmərşah Cavadov. Talışlar... s. 62).

Xələclər Astara rayonunun Şahağac kəndində yaşayırlar. Xələclər haqqında ilk dəfə V. F. Minorski məlumat vermiş, sonralar Məsud Məmmədov namizədlik dissertasiyasını Xələc dilinə həsr etmişdir (Bax: ,,Azərbaycan gəncləri” qəz., 12. XII. 1989). Kənd sakini Nəzər kişinin verdiyi məlumata görə, xələclər buraya Şandermandan gəlmişlər (Bax: İshaq Axundzadə. Azərbaycan... s. 133 – 134).

Filologiya elmləri doktoru Əbülfəz Rəcəbov yazır ki, Astara rayonunun Təngərud kənd sakinlərinin dili istər leksik, istərsə də qrammatik cəhətdən Talış dilinin digər şivələrindən müəyyən qədər fərqlənir (Talışlar. ,,Tolışİ Sədo” qəz., 7. III. 1992).

Hazırda İran ərazisinin əsasən Xəzər dənizindən cənub – qərb tərəfindəki hissəsində dilləri Talış və Tat dillərinə yaxın olan, bəzilərinin Talış, digərlərinin Tat hesab etdikləri Qozarxanlı, İştehradi, Alviri, Vidari, Xuruş Rüstəmi, Razacerdi, Rudbari, Şahrudi, Tarmi, Takestani, Kerinqani və Kajali adlı etnik qruplar da yaşayır (Bax: Talışlar – Vikipediya).

Göründüyü kimi, Talış adı altında tanınan bu tayfalar min illər boyu qarışıq şəkildə yaşasalar da, hətta öz aralarında belə qaynayıb – qarışmamış, öz etnik xüsusiyyətlərini bugünədək qoruyub saxlamışlar. Məhz bu fakt Əhməd Kəsrəvinin və onu müdafiə edənlərin Cənubi Azərbaycanda yaşamış azərilərin irandilli olması və Səlcuq türklərinin gəlişindən sonra türkləşməsi haqqındakı fikirlərinin nə qədər əsassız olduğunu bir daha təsdiq edir.

İndiyədək aparılmış tədqiqatların nəticələri göstərir ki, X əsr Ərəb müəlliflərinin (ibn – Havqəl (977), Məsudi (943), Maqdisi və b.) haqqında bəhs etdikləri Azəri dili əslində XI əsrdə Səlcuq türklərnin gəlişinə qədərki dövrdə Azərbaycanda yaşamış türklərin dilidir. Cənubi Azərbaycan ərazisində Azəri Türk dilində danışmış ən böyük tayfalar antik dövrdə (e. ə. IV – b. e. – nın III əsrləri) Kaspi və Kadusı adı ilə məlum olan, Erkən Orta əsrlərdəki Xəzər və Suvar türk tayfaları olmuşdur. Onların daha qədimdə Şərqi Anadoluda və Cənuubi Azərbaycanın qərbində yaşamış əcdadları assurlarla sıx ünsiyyətdə olmuş Kassi və Subar tayfalarıdır. Mövcud faktlar göstərir ki, Kaspi və Kadusi tayfaları təxminən e. ə. VI əsrin əvvəllərindən Talikanda (Talakan, Taleqan) və Gılanda da yaşamağa başlamış yəhudilərlərin (Bax: Tofiq Əzizov. Kadusilər kimdir: Yəhudi Gil, Skif Gel, yoxsa Türk Suvar tayfası. BAO. AZ. və Avrasiya info. saytları) də təsirinə məruz qalmışdır. Tədqiqatçılardan bəziləri belə bir nəticəyə gəlmişdir ki, Kaspi və Kadusi tayfalarının daha sonrakı nəsilləri Dış (kənar) oğuzlardır (Bax: Əjdər Fərzəli. Dədə Qorqud yurdu. Bakı – 1989, s. 79, 147).

Ə. Kəsrəvinin Azəri dilinin nümunələri kimi təqdim etdiyi materiallar əslində hazırda Cənubi Azərbaycanın Qaradağ adlanan hissəsində yaşayan kerinqanilərin dilindədir. Kerinqanilər Qaradağa güman ki, XIV – XVI əsrlərdə Xəzərin sahillərindən - indiki Astara şəhərinin də yerləşdiyi Kerqanruddan Səfəvilər sülaləsinin əli (dəstəyi) ilə getmişlər. Lənkəranlı tədqiqatçı K. A. Əhmədov yazır ki, Kerqanrud əslində Qorqanruddur (Bax: Kərbəlayi Ayaz Əhmədov. Qədim Azərbaycan və onun cənub bölgəsi. Bakı – 2011, s. 116). Qorqan fars dilində canavarlar yaşayan yer deməkdir. Kerinqanilərin dili təbii ki, X əsrdə digər farsdilli tayfalar üçün də asanlıqla anlaşılan dil olmuşdur.

Skiflər, saklar və massagetlər.

E. ə. II minilliyin ortalarında Dunay çayını keçərək Qara və Xəzər dənizlərinin şimal sahilləri ilə şərqə doğru hərəkət edən irandilli tayfalara Qara dənizdən şimalda yaşayan Skif tayfaları də qoşuldular. Q. Qeybullayev yazır ki, Biruninin verdiyi məlumata görə, e. ə. 1200 – cü ildə Xəzər dənizindən şərqdəki əraziyə gələn irandillilər burada yaşayan turanlılara - massagetlərə qalib gəldilər (Bax: Qiyasəddin Qeybullayev. Azərbaycan türklərinin təşəkkülü tarixindən. Bakı – 1994, s. 38). Skif adı daşıyanların yalnız irandillilərdən ibarət olduğunu iddia edən iranşünaslara maksimum dərəcədə güzəştə gedərək bunu həqiqət kimi qəbul etsək, məhz bu hadisədən sonra, artıq Skif adını onlarla oxşar həyat tərzi keçirən və qarışıq şəkildə yaşayan türkdilli tayfalar da daşımağa başlamışdır. Bunu Herodotun massagetlərin etnik mənsubiyyəti ilə bağlı verdiyi aşağıdakı məlumatlar da təsdiq edir: ,,...massagetlər çoxsaylı və igid tayfadır. Bəziləri onları da Skif qəbiləsi hesab edirlər “ (Tarix. I. 201). ,,Massagetlər də skiflər kimi geyinirlər və skiflərə oxşar həyat sürürlər” (Tarix. I. 215). Göründüyü kimi, Herodot da çoxları kimi aydın şəkildə bildirir ki, massagetlər mənşəcə skif deyildir.

Herodotun verdiyi məlumatlara (Tarix. I. 201; I. 204) görə, massagetlər eyni vaxtda Kaspi dənizindən həm qərb, həm də, şərq tərəfdəki ərazilərdə yaşamışdır. Roma tarixçisi Dion Kassi II əsrin ortalarında baş vermiş hadisələrdən bəhs edərkən göstərirdi ki, albanların ölkəsi onlarla eyni mənşəli olan massagetlərin hücumuna məruz qaldı (Roma tarixi. 69, 15). Ammian Marsellin yazır ki, Pompey indi Alan adlandırdığımız Alban və massagetləri əzərək onların ölkəsindən keçib Kaspi gölünü gördü (Bax: Кемал Алиев. Античная Кавказская Албания. Баку – 1992, с. 73).

Bəxtiyar Tuncay apardığı tədqiqatlar əsasında belə bir düzgün nəticəyə gəlmişdir ki, mənşəcə Massaget olan Alban tayfasının dili elmdə səhvən ,,erməni qıpçaqcası” adlandırılan Qıpçaq türkcəsidir (Bax: Bəxtiyar Tuncay. Azərbaycan türklərinin İslamaqədərki dili və ədəbiyyatı. Bakı – 2015, səh. 208 – 216).

Bəs massagetlər kimdir? Tədqiqatlar göstərir ki, massagetlər (maskutlar) yazılı mənbələrdə Cənubi Azərbaycan ərazisində də e. ə. III minillikdən yaşaması haqqında məlumatlar olan Kuti tayfalarının bir hissəsidir. E. ə. I minilliyin əvvəllərindən başlayaraq irandilli tayfaların Turandan müasir İran ərazisinə köçü kutilərin və digər türkdilli tayfaların müəyyən hissəsinin Turanda yaşayan soydaşlarının yanına sürgünü ilə nəticələndi (Bax: Tofiq Əzizov. Assimilyasiya, yoxsa sürgün? ,,EKSPRESS” qəz., 11. IX. 2001). Bu qüvvələr nisbətini tədricən massagetlərin xeyrinə dəyişdi. Yaranmış vəziyyətdən istifadə edən massagetlər irandilli tayfaları o cümlədən skifləri Xəzər dənizindən şərq tərəfdəki yaşadıqları ərazidən sıxışdırıb çıxardılar ( Bax: Herodot. Tarix. IV, 11 ). Bu hadisə təxminən e. ə. VII əsrin başlanğıcında baş vermişdir (Bax: Herodot. Tarix. Bakı – 1998, s. 323).

Yazılı mənbələrdə verilmiş məlumatlara görə, Kuti – Massaget – Qıpçaq – Alban tayfalarının üzvləri xarici görünüşcə ucaboylu, ağbəniz (sarıbəniz), sarışışın (boz) saçlı, mavi (boz) gözlü insanlar olmuşdur (Bax: Azərbaycan tarixi. Bakı – 1994, s. 82 ; Strabon. XI. 4, 4; Q. Y. Solin. Diqqətəlayiq hadisələr toplusu. XV. 5). Müasir Azərbaycan türkləri arasında bu fiziki görünüşün ən məşhur nümayəndəsi Azərbaycanın sabiq prezidenti, mərhum Heydər Əliyevdir. Antropoloji tədqiqatlara görə, massagetlər də Azərbaycan türkləri kimi Kaspi tipinə mənsub olmuşdur (Bax: Xəliyəddin Xəlilli. Azərbaycan türklərinin etnogenezi və milli inkişaf tarixi. Bakı – 2007, s.53). Vaxtilə R. Q. Latam da massagetlərin Koman ( Kuman – Kuti) skifləri olması nəticəsinə gəlmişdi (Bax: Mahmud İsmayıl. Azərbaycan xalqının yaranması. Bakı – 1995, s. 15).

Şimal – qərbə doğru qovulan irandilli skiflərin (onlar artıq türklərin ciddi təsirinə məruz qalmışdılar və aralarında təbii ki, türk tayfaları da vardı) əsas hissəsi Xəzər dənizinin şimal sahili ilə Qara dənizdən şimalda yaşayan Kimmer tayfalarının üzərinə getdilər və sonra da onları təqib edə - edə Ön Asiyaya gəldilər (Bax: Tofiq Əzizov. Kadusilər kimdir: Yəhudi Gil, Skif Gel, yoxsa Suvar Türk tayfası. BAO. Az. və Avrasiya info. saytları.).

Farslar skifləri Sak adlandırırdılar (Herodot. Tarix. VII, 64; Qay Yuli Solin. ,,Diqqətəlayiq hadisələr toplusu”. XLIX, 6). F. e. d. Kamil Hüseynoğlu yazır ki, farslar bu adı onlara göndərdikləri Bratarvahşa adlı casusun Bəlxdə yaşayan Zərdüşt peyğəmbəri öldürdükdən sonra təhqir mənasında vermişlər (Bax: Kərbəlayi Ayaz Əhmədov. Qədim... s. 134).

Şişpapaq saklar və amardlar.

E. ə. 522 – ci ildə midiyalı maq Qaumata hakimiyyəti ələ keçirib Əhəmənilər imperiyasında yaşayan xalqların xeyrinə bir sıra işlər görərək onların rəğbətini qazanmışdı. Buna görə də, I Daranın başçılığı ilə farslar sui – qəsd təşkil edərək Qaumatanı öldürüb hakimiyyəti yenidən ələ keçirəndə, digər xalqlar kimi, Şişpapaq saklar da üsyan qaldırdılar. Şişpapaq sakların üsyanını yatırmaq üçün I Dara onların üzərinə hərbi yürüş etdi və bu yürüşü haqqında Bisütun kitabəsinə aşağıdakı məlumatı yazdırdı: ,,Bundan sonra mən ordu ilə sak ölkəsinə, ucu şiş papaq qoyan saklara qarşı getdim. Çaya çatdım, onu ordu ilə keçdim. Bundan sonra sakları darmadağın etdim, qalanlarını əsir tutdum. Skunxa adlı başçılarını tutub mənim yanıma gətirdilər. Mən başqasını onlara başçı təyin etdim, öz bildiyim kimi. Bundan sonra ölkə mənim oldu” (Azərbaycan tarixi. Bakı – 1994, s. 127). Onlar bəlkə də, qaldırdıqları məhz bu üsyana görə, sonralar farslar tərəfindən Amard adlandırılmış, orta əsrlərdə isə tarix səhnəsinə Talış tayfası adı altında çıxmışlar. Təsadüfi deyil ki, Amard adı ,,ziyan gətirən”, ,,xarab edən” kimi mənalandırılır (Bax: Əli Əbdoli. Kadusların tarixi. Tehran – 2002, s. 41).

Mardlar və amardlar.

Bəzi tarixçilər kimi İrar Əliyev də heç bir əsas olmadan amardları Mard adlı fars tayfası (Herodot. Tarix. I. 125) ilə eyniləşdirmişdir (Bax: Azərbaycan tarixi. Bakı – 2007, s. 285). Halbuki Strabon aydın şəkildə mardların və amardların tamamilə başqa – başqa tayfalar olduğunu göstərmişdir (Strabon. XI. 13. 3). İran tədiqatçısı Əli Əbdoli bununla əlaqədar yazmışdır: ,,Mard adının amard sözünə oxşar olması nəticəsində Həxamənişi (Əhəməni – T. Ə.) ordusunda müxtəlif müharibələrdə iştirak etmiş, Makedoniya hücumları qarşısında igidliklər göstərmiş, Pars qəbilələrindən olan bu tayfanın adı indiki Gilan və Mazandaranda yaşamış, Həxamənişilərə tabeçiliyi isbat edilməmiş amardlar adı ilə səhv və qarışıq salınmış, birincinin nailiyyətləri digərinə aid edilmişdir. (Əli. Əbdoli. Kadusların tarixi. Tehran – 2002, s. 43).

Bütün bunlardan belə bir nəticə çıxır ki, mardlardan fərqli olaraq amardlar farsların Sak adlandırdığı Skiflərin irandilli hissəsindən olan tayfalardandir.

Ə. Kəsrəvinin və B. V. Millerin "azəri dili"nin açarı.

Tədqiqatlar göstərir ki, Talış tayfasının əcdadı antik dövrdə Talikanda da məskunlaşmış Şişpapaq sakların bir hissəsi olan amardlardır. Talış sözünün yozumları da bunu bir daha təsdiq edir (Bax: Tofiq Əzizov. Talış sözünün mənası haqqında yeni yozumlar. BAO. az və Avrasiya info. saytları). Buradaca qeyd etmək lazımdır ki, Talış tayfasının istifadə etdiyi şiş papaqlardan talışlarla bərabər onlarla qarışıq şəkildə yaşayan və qonşu olan Azərbaycan türkləri də istifadə etmişdir. Mən hətta XX əsrin 60 – cı illərinin əvvəllərində belə bu hadisənin şahidi olmuşam. 1886 – cı ildə aparılmış siyahıyaalmaya görə, Lənkəran qəzasında 47 min talış yaşadığı halda, 1897 – ci ildə siyahıyaalma ana dili əsasında aparıldıqda onların sayının 35 minə enməsinin (Bax: Qəmərşah Cavadov. Talışlar... s. 25) səbəblərindən biri də görünür eyni formalı paltarlardan istifadə edilməsi olmuşdur. Bu, həm də, o deməkdir ki, iranşünasların sakların yalnız irandillilərdən ibarət olması haqqındakı iddiası tarixi həqiqətdən çox – çox uzaqdır.

Talış sözünün Talış dilindəki mənası Tallı (Bax: Musarza Mirzəyev. Talış ... s. 10 ), yəni Talikandan olanlar deməkdir. İran alımlərindən Ə. Rəzmara da talışların vaxtilə Talikana daxil olmuş Marağa ilə Mahabad arasındakı ərazidə yaşadığını yazmışdır (Bax: Abdulla Fazili. Azərbaycanın qədim və ilk orta əsrlər tarixi İran tarixşünaslığında. Bakı – 1984, s. 130). Astaralı Əsgərov Ağakişi Kərbəlayi Bəyiş oğlunun verdiyi məlumata görə, Talış tayfası Xəxami və Mahabadi (mahabadlı) adlı iki hissəyə bölünür (Bax: İshaq Axundzadə. Azərbaycan incisi. Bakı – 1992, s. 131, 135, 136). Mahabadilər Amard tayfasından olanlardır (Bax: Tofiq Əzizov. Talış sözünün mənası haqqında yeni yozumlar. BAO. AZ saytı). Xəxamilərə gəldikdə isə, onlar Hirkaniyada (sonrakı Qorqan, Gürgan) yaşayarkən tatlaşmış, Gilanda və Talışda yaşayarkən, həm də, talışlaşmış türklər – xərzanilərdir. Xərzani və kerinqanilər Massaget tayfalarından olan hirlərin – sonrakı Xorasan türklərinin Dax (Day) tayfalarının təsiri altında tatlaşmış və Gilanda yaşayarkən müəyyən qədər də talışlaşmış, lakin türk dilini də unutmamış hissəsidir. İran tarixçisi Səid Nəfisi məhz buna görə yazırdı ki, talışlar türk tayfasıdır (Bax: Musarza Mirzəyev. Talış... s. 9; ,,Azərbaycan müəllimi” qəzeti, 13 iyun 1990). B. V. Miller də güman edirdi ki, talışlaşmış türklər sünni talışlardır (Bax: Qəmərşah Cavadov. Talışlar... s. 29 – 30). Dinşünas tədqiqatçı Firudin Gilar bəg bu sıradan olan insanlarlara Azəri Türk Seyid Bəgləri deyir. Maraqlı burasıdır ki, Qaradağdakı Kirinqani (Kerinqani) kəndində olmuş Urmiyalı tədqiqatçı Fərhad Cavadi də yazır ki, kəndin bu tayfadan olan sakinləri öz aralarında Talış dilinə oxşayan dildə danışır, seyid olduqlarını iddia edirlər.

Beləliklə, Ə. Kəsrəvinin azəriləri türkləşləşmiş irandillilər deyil, irandilliləşmiş, lakin ana dilini də heç vaxt unutmamış türklərdir. Azərilərlə bağlı bəzi sirlərin açarı, həm də, hazırda Cənubi Azərbaycanın Muğan hissəsində və Yardımlının Perimbel kəndində yaşayan Perimbel seyidlərinin kimliyi ilə bağlı sualın cavabındadır.mənbə-bao.az
Alim və tədqiqatçılar talışların etnik tərkibi haqqında.

Karacaoglan:"Bir güzelin mecnunuyum efendim"

Автор: NIGAR1 от 24-03-2016, 22:10
Karacaoglan:"Bir güzelin mecnunuyum efendim"

Gül Muhammed'i Seversen

Annacımdan gelen güzel
Dur Muhammed'i seversen
Seni bana küskün derler
Gül Muhammed'i seversen

Huyu melekten yukarı
Kendisi kızlar sükkeri
Ağzı da lebin şekeri
Ver Muhammed'i seversen

Belinde Hama kuşağı
Saçağı sarkmış aşağı
İkimize yün döşeği
Ser Muhammed'i seversen

Karacaoğlan diyor pestten
Armağan geliyor dosttan
Bir kol alttan bir kol üstten
Sar Muhammed'i seversen

**********************

Hasta Düştüm Hey Ağalar

Hasta düştüm hey ağalar
Halim bilmez dağlar şimdi
Düşman gibi dost karşımda
Zülüflerin bağlar şimdi

Etmedim ahd ü zamanı
Geçti mihnetin zamanı
Yitirdim kaşı kemanı
Gözüm yaşı çağlar şimdi

Del'oldum kanman sözüme
Dost hançer vurdu özüme
O yâr bakmıyor yüzüme
Yas çekecek çağlar şimdi

Balaban uçurdum gölden
Tor şahin kaçırdım koldan
Yazık fırsat gitti elden
Mecnun oldum beyler şimdi

Fırkat oldu yaktı canım
Feryatla geçer zamanım
Yaralandım, akar kanım
Karac'oğlan ağlar şimdi

**********************

Ah Neyleyim Gönülcüğüm Aldırdım

Her sabah seherden çıkar sarılır
Ah neyleyim gönülcüğüm aldırdım
Ah edicek yüreciğim delinir
Ah neyleyim gönülcüğüm aldırdım

Ben ölürsem söylenirim dillerde
Bülbül efgan eder gonca güllerde
Haramiye aldırdığım yollarda
Ah neyleyim gönülcüğüm aldırdım

Karacaoğlan der sıdkile söyle
Ya nice çekerim ben bunu böyle
Kadir Mevla'm derdime derman eyle
Ah neyleyim gönülcüğüm aldırdım

**********************

Bir Ah Çeksem Dağı Taşı Eritir

Bir ah çeksem dağı taşı eritir
Gözüm yaşı değirmeni yürütür
Bu hasretlik beni dahi çürütür
Bana sıla da bir gurbet il de bir

Ben de çıkayım da dağlar başına
Dayanamam toprağına taşına
Beni kınayanın gelsin başına
Bana sıla da bir gurbet il de bir

Dostumun zülüfü dalga dalgadır
Dayim bu hasretlik beni aldadır
Sılada sevdiğim gözü yoldadır
Bana sıla da bir gurbet il de bir

Karac'oğlan söyler Hind-ü Hindistan
Güzelsiz olur mu bağ ile bostan
Sılada oldu yad iller gülüstan
Bana sıla da bir gurbet il de bir

**********************

Benden Selam Eyle Sevgili Yare

Benden selam eyle sevgili yare
Perişan hatırın sor seher yeli
Bildir ahvalimi dostuma benim
Sevdiğim ne söyler sor seher yeli

Sen seher yelisin esersin yakın
Dağıtma kakülün enginde sakın
Erkeğin yanında bulunma sakın
Var da bir tenhada sor seher yeli

Karac'oğlan bulma kusur huyuna
Kurban olam kaşlarının yayına
Benim için dostun uğra yanına
Uğra sen yanına gör seher yeli

**********************

Bir Güzelin Mecnunuyum Efendim

Bir güzelin mecnunuyum efendim
Hasretinden dertli sinem dağlıdır
Ne gündüzüm gündüz ne gecem gece
Benim gönlüm şu güzele bağlıdır

Yanaklar dopdolu imiş gül ilen
Aklım aldı serbest serbest salınan
Elin yari yeşil geymiş al ilen
Benim yarim sade geymiş bellidir

Bir yar sevdim bu alemde birinci
Koynuna saklamış ayva turuncu
Yar eline almış aşkın kılıncı
Çarha vurmuş benim için zağlıdır

Karac'oğlan yar köyünden gelirim
Eğlenirim dost yanında kalırım
Ben yarimi kokusundan bilirim
Zülüfleri misk-ü anber yağlıdır

**********************

Üç Günlük Fani Dünyada

Üç günlük fani dünyada
Ölmeden gülen öğünsün
Beş vaktını da kazaya
Koymayıp kılan öğünsün

Deryalarda oynar kayık
Kimi sarhoş kimi ayık
Dünya fani insan konuk
Demlerin süren öğünsün

Metin Karac'oğlan metin
Yöğrük derler aşkın senin
Kardaş kardaşın kıymatın
Sağlıkta bilen öğünsün

**********************


MƏŞƏDİ İSA KİM OLUB?

Автор: NIGAR1 от 24-03-2016, 19:31
MƏŞƏDİ İSA KİM OLUB?
Eldar İSMAYIL
Əməkdar jurnalist,şair-yazıçı

"Zülmətdə parlayan qılınc" tarixi- sənədli romandakı ictimai-siyasi hadisələr XlX əsrin sonları və XX əsrin əvvəllərində Qərbi Azərbaycanda (indiki Ermənistan), əsasən Göyçə mahalında və ona yaxın ərazilərdə cərəyan edir.

Uzun illər Çar -üsul idarəsində məmur işləyən Qaraimanlı Məşədi İsa əsərin qəhrəmanı kimi olduqca bacarıqlı, gözüaçıq, maarifpərvər, müdrik, xalqının, torpağının qədr-qiymətini bilən bir türk oğludur.Oxucular əsər boyu Məşədi İsanın və silahdaşlarının şəxsində Azərbaycan türklərinin 1905-1907, 1918-1919-cu illərdə erməni daşnak birləşmələrinə qarşı apardığı mücadilənin şahidi olurlar.

Əsərin qəhrəmanı Məşədi İsa tarixi şəxsiyyətdir. O, əsər boyu cəsur bir igid, qəhrəman, müdrik ağsaqqal, geniş dünya görüşünə malik dövlət qulluqçusu, maarifpərvər, millətsevər, vətənpərvər bir türk kişisi kimi oxucunun diqqət mərkəzindədir. Çar üsulidarəsinin tanınmış məmurlarından biri olan Məşədi İsa dövlət işlərini bacarıqla yerinə yetirməklə yanaşı, xalqın, millətin, vətənin təəssübünü hər şeydən uca tutan bir güc sahibidir. Əsərin qəhrəmanı Məşədi İsa cəsur bacarıqlı, ağıllı, hər şeyin yerini bilən bir dövlət məmuru olsa da Mirzə Bəylər kimi yüksək savadlı, dəyanətli bir adamla oturub durur, məsləhətləşir. Peterburq akademiyasında təhsil almış şair Hacı Əliş ağa ilə tez-tez görüşür. Biz onu yüksək mədəniyyət və səxavəti ilə böyük şöhrət qazanmış Səməd ağa ilə həmişə
bir yerdə görürük.

Məşədi İsa qlava (başçı) işlədiyi müddətdə maarif və mədəniyyət sahəsində də böyük işlər yerinə yetirir. O, Zodda rus-tatar məktəbinin açılmasında, Kəvər, Kutaisi gimnaziyalarına, Peterburq akademiyasına, türk uşaqlarının göndərilməsində müstəsna xidmət göstərmişdir. Kəndlərdə məscidlərin, dəyirmanların, körpülərin qurulub istifadəyə verilməsində böyük işlər görmüşdür.

Azərbaycan aşıq sənətinin korifeyləri Aşıq Alı və Aşıq Ələsgərlə daim əlaqə saxlaması Məşədi İsanın saza-sözə necə böyük qiymət verməsinin bariz nümunəsidir.

Biz əsərdə Aşıq Ələsgərin məclis apardığına, onun ağıllı məsləhətlərinə tez-tez rast gəlirik. Bir yerdə oxuyuruq ki, Dədə Ələsgərdən soruşurlar ermənilər barış istəyir, buna inanmaq olarmı? Böyük sənətkar cavab verir ki, yenə hansısa xəyanətə əl atacaqlar. Erməni xəyanətinin qurbanına
çevrilmiş Gəncəli Yanıq Kərəm deyib:

Ermənidən müsəlmana yar olmaz.
Mövlam məni bitməz işə salıbdı!


Biz Məşədi İsanı Göyçədə "Molla Nəsrəddin" jurnalının yayılması sahəsində apardığı işin şahidi olur, "Kamal" ədəbi birliyinin keçirdiyi tədbirlərdə onun iştirakını görürük.

Məşədi İsa dövlət qulluqçusudur. Ancaq qulluq etdiyi dövlətə tabe olmayan, qaçaqlıq yolunu seçən Qaçaq Kərəm, Dəli Alı, Qandal Nağı, Qaçaq Süleyman kimi məşhur qaçaqlarla əlaqə qurur. Millətin bu mərd kişilərini ələ verməmək üçün əlindən gələn hər şeyi edir. Bütün bunlar deməyə əsas verir ki, “Zülmətdə parlayan qılınc” əsərində Məşədi İsanın şəxsində roman qəhrəmanının mükəmməl, hərtərəfli və dolğun obrazı öz əksini tapmışdır.

Məşədi İsa həm dövlət vəzifəsini yüksək səviyyədə yerinə yetirir, həm də xalqını qoruyub saxlayır. O, erməni məsələsində olduqca gözüaçıq, sayıq və dəyanətlidir. O, bilir ki, böyük xristian dövlətləri erməni dövləti yaratmaq üçün İrəvan xanlığı ərazisini türklərdən azad etmək məqsədi ilə layihə işləyib hazırlamışlar. Bu yöndə xalqı həmişə ayıq olmağa səsləyir. Məşədi İsa var gücü ilə erməni silahlı birləşmələrinə qarşı illərlə aparılan mübarizənin önündə gedir. Biz onu Şişqaya kəndinin əhalisini evlərə doldurub yandıran daşnak sərkərdəsi qatil Sulikovu məhv edən, neçə-neçə ağır döyüşlərdə zəfərlər qazanan bir qəhrəman kimi tanıyırıq.

"Zülmətdə parlayan qılınc» Romanında hadisələrin cəryan etdiyi məkanın mərkəzi Göyçə mahalı olsa da, əhatə dairəsi genişdir: İrəvan, Vedibasar, Dərəçiçək, Kəlbəcər, Qaraqoyunlu, Gədəbəy, Qazax, Tovuz, Şəmkir, Gəncə ilə bağlı bir sıra hekayətlərin şahidi oluruq.
"Zülmətdə parlayan qılınc" əsərində biz dövrünün ünlü şəxsiyyətləri ilə tanış oluruq. İrəvan qubernatorunun müavini İsmayıl bəy Qazıyev, Xınnalı Allahyar bəy, Qazaxdan Şəhniyar bəy, İrəvanlı Mir Məcid ağa, Çaykəndli Mehralı kovxa, şair Əhməd Cavad və bir çox başqaları bu qəbildəndir. Ümumiyyətlə əsər XIX əsrin sonları, XX əsrin əvvəllərində olan qədim Azərbaycan torpağında baş verən ictimai siyasi hadisələrdən, xalqımıza qarşı yürüdülən ədalətsiz erməni müharibələrindən, millətimizin başına gətirilən faciələrdən bəhs edən mükəmməl şəkildə qələmə alınmış tarixi səlnamədir.

Məşədi İsa kimdir?- sualına cavab tapmaq istəyən hər kəsin “Zülmətdə parlayan qılınc” tarixi sənədli romanını oxuması məsləhətdir.

MƏŞƏDİ İSA KİM OLUB?

"Tanrım məni unutma" təqdim olunacaq

Автор: NIGAR1 от 24-03-2016, 14:41
3 aprel saat 15-00-da Kitabevim.az-da gənc şair Vəfa Canın “Tanrım, məni unutma” adlı şeirlər və esselər kitabının təqdimatı keçiriləcəkdir.
“XAN” Nəşriyyatında işıq üzü görən kitaba müəllifin müxtəlif vaxtlarda qələmə aldığı şeirlər və esseləri toplanıb.

Qeyd edək ki, müəllif Vəfa Can (Məmmədova Vəfa Məmməd qızı) 1987-ci ildə anadan olub. 2008-ci ildə Azərbaycan Dillər Universitetinin İngilis dili və ədəbiyyatı fakültəsini, 2010-cu ildə Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin MBA-Menecment fakültəsini bitirib. “Tanrım, məni unutma” müəllifin ilk kitabıdır.
"Tanrım məni unutma" təqdim olunacaq

Tənhalığın yeganə düsturu tənhalığa məhkum olmaqdır...

Автор: INTIQAMYASAR от 23-03-2016, 21:35
Tənhalığın yeganə düsturu  tənhalığa məhkum olmaqdır...
Məğlub olmuş məzlum qadınlar,
Qələbə qazanmış fahişə qadınlar,
HƏYATIN ƏLVİDA MELODİYASI ...


- Pritça –

Tənhalığın yeganə düsturu
tənhalığa məhkum olmaqdır...

Maya yazır ...


Yəqin ki, bu yazım çoxlarına qəribə gələcək. Lakin yazmalı idim, yazmaya bilməzdim. Hamı qadın əxlaqsızlığından yazır, ancaq kişilərin əxlaqsızlını görməzdən gəlirlər. Düzü, deyirlər ki, istənilən güclü kişinin arxasında qadın dayanır. O da ki, kişi özünü kişi kimi təsdiqləyərsə, əgər. Kişilər istəyəndə qadını bədbəxtliyə, uçuruma yuvarlaya bilər. İstərsələr də bir kəlmə ilə qadınları uçurumdan geriyə qaytarar. İstərsələr, əgər.


Qadın fahişə ola bilməz, istəsə də ola bilməz. O yolda olsa belə. Çünki qadın anadır, bacıdır, həyat yoldaşıdır. Düzü, bəzi bədxah qadınlar da var ki, asan yolu seçdiklərini zənn edirlər. Halbuki, belə insanlara heç insan kimi baxmaq da olmur. Sadəcə belələri mənliyini, arını, namusunu itirmiş insancıqlardır, mənim fikrimcə.


Namus fərziyyələr topluluğundan reallığa çevrilmiş düşüncə külliyyatıdır, sadəcə. Başqa cürə heç nə. Elə bil ki, qadınlar kişilərin, kişilər də qadınların həyatını məhv etmək üçün sövdələşiblər. Ən azı damğa vurmaqla həyat korlamaqla məşğul olurlar. Bircə an da olsun bir kənara çəkilib düşünmürlər ki, birgün insan övladının tökdüyü göz yaşları leysan olub kainatı ağuşuna ala bilər.


İnsanın insana güvənməyinin bircə yolu var. O da sadəcə güvənməkdir. Bu dəfə ki yazımda yaxın bildiyim bir qadın haqda yazmaq istəyirəm. O, artıq bu həyatda yoxdur. Məhv etdilər onu, diri-dirini gəbərtdilər, onu. Dediqodu ilə. Vəssalam.

Leyla. Saatın əqrəbləri, rəqəmləri kimi nə vaxtsa sona çatan, zamanın leylası, o qadın...

Doğurdan da Leyla kimi qara gözləri vardı, onun. İndi ən yaxın rəfiqəmin taleyini yazıram. Nə qədər yaxşı alınıb deyə bilmərəm. O da mənim kimi analıq qorxusu ilə yaşayırdı. Dərdlərimizi bölürdük gizlincə. İmkan vermirdi ki, analığımız bizim görüşməyimizə, yasaqlamışdı. Hətta eyni məktəbdən - eyni yolu qəbahətli insanlar kimi qorxa-qorxa gəlirdik. Onaltı yaşı olanda Leyla nişanlandı. Tanımadan,bilmədən ailə qurmağa məcbur etdilər, onu. Üstəlik atasından da həddən çox qorxurdu. Leylanın atası sərt adam idi. Guya ki, atası onun sözündən çıxsa idi, onu öldürərdi, təsəvvür edirsinizmi, öz qızını, Leylanı. Ata onun üçün dünya demək idi. Düşündü ailə qurarsa, onda həyat üzünə gülər, amma olmadı. Ailə qurduğu evdə qaynana, qaynata,boşanmış baldız iki uşaqla və qayın vardı. Bütün yük üzərinə düşdü, Leylanın.Ayda bir dəfə zorla görürdüm onu. Həmişə ağlayırdı; - Deyirdi ki, yenə evdə sözsöhbət var, bezmişəm artıq. Üç inək sağırdı Leyla, satıb evə pul gətirirdi. Bu yetməz imiş kimi baldızın uşaqlarına baxırdı, yenə də bir qəpiklik hörməti yox idi. Deyirdi ki, atam gəlmir heç bizə. Hamı deyir ki, yiyəsi yoxdu. Vaxt gəldi qaynının evlənməyinə və Leylanın bütün cehizləri çölə töküldü,yenə də atası gəlmədi.


Demədi bir qızım var, görəsən nə edir? Leyla iki uşaq anası idi. Baldızının otağına sığındı. Leylanın əri sanki ruhi xəstə idi. Heç bir reaksiya vermirdi, əksinə Leylanı döyürdü ki, sən olmasa idin atamgil məni çölə atmazdı. Bir il beləcə yaşadılar yeddi nəfər bir otaqda. Leyla həmişə deyirdi ki, utanıram baldızımdan. Adicə paltarımı rahat soyunub geyinə bilmirəm. Uzun müddət leylanı görə bilmədim.Mənim də günüm xoş kemirdi amma fikrimdə daima onun həyatını düşünürdüm. Bir müddət sonra divarı hasara bitişik eni və uzunu üç metrəlik ev tikdilər qaynatasıgil Leylaya. Ayırdılar, guya, amma bütün işlər yenə yazıq qızın üstündə idi. Bir gün Leylanı qara eynəkdə gördüm. Dedi ki, qaynatam vurub. Burnu qırılmışdı. Deyəcək söz tapa bilmədim. Bircə kəlmə də olsa. Leyla üsyan həddində idi. Qaynı evlənmişdi. O, təzə gəlinə qoyulan hörməti gördükcə alçalırdı hər saniyə. Düşünürdü mənim günahım nədir? Atamın mənə qarşı soyuq olmasıdımı, yoxsa başqa nəsə var mən bilmirəm? Məndən soruşanda dedim səbəbkar yəqin analıqdı. Çünki bir ata övladını sahibsiz buraxmaz.Bir müddət keçdi və eşitdim Leyla işə düzəlib sevindim, amma eşidəcəklərimiz və görəcəklərimiz qabaqda imiş. İşlədiyi kollektivdə hamının hörmətini qazanmağa çalışırdı və hamıya hörmətlə yanaşırdı.Bu xoşbəxtlik uzun sürmədi. Ta ki, Tovuz xanım adında bir qadınlıqdan məhrum olmuş qadın gələnə kimi.

Tənhalığın yeganə düsturu  tənhalığa məhkum olmaqdır...
Sonra fahişələri qınayırıq. Amma elə qadınlar var ki,ona fahişə sözünün ən pisini demək istəyirsən...

Bu qadın hamının həyatını məhv edirdi. Hətta əvvəl işlədiyi yerdə onu qadınlar şurasında iclas edib sonra çıxarıb rədd etmişdilər. Sadəcə müdirin qohumu olduğu üçün işə götürmüşdülər. Burada .Leylanın üstünə atmadığı şər böhtan qalmadı. Birgün eşitdik ki, guya Leyla oğrudu Tovuz xanımın pulunu oğurlayıb.Səhərisi gün polis çağırıb sorğu sual eləyiblər və Tovuz xanımın dediyinə görə guya polis Leylanı dəniz qırağında tutub. Və Leylanı tanıyır. Amma hamısı boş yalanlar idi. Çünki indiyədək Leylanın məndən gizli saxladığı sirri olmayıb. Andaman edib ağlayırdı ki, belə hadisə heç vaxt olmayıb. Onun bir dəqiqə vaxtı vardı ki, başını qaldırıb kiməsə baxa bilsin. Sadəcə Leyla çox gözəl idi. Uzun buruq saçları vardı. İki uşağı olmasına baxmayaraq çox incəbel qız idi. Leylaya baxanda düşünürdüm və özünə də deyirdim sənə baxanda sanki hansısa bir jurnalın üz qabığına baxırsan. Bir gün Leyla ağlayıb mənə zəng etdi ki, Tovuz xanım mənə növbəti oyun qurub, deyir guya ayaqyolunda məni oğlanla tutub. And içirdi, qurana əl basırdı. Leyla deyirdi, belə hadisə olmayıb.

Deyir, otağa girdim gördüm Tovuz ağlayır hamı başına yığılıb, soruşdum ki, nolub stəkanı atdı mənə ki; - Çıx çölə, fahişə, səni ayaqyolunda oğlanla gördüm. Leyla nə qədər etsə də heç kim inanmayıb. Yaltaqlar təbii ki, o qadının sözünü təsdiqləyiblər. Axı yaltaq olmaq bir növdə müdirin qohumu olmağına bərabərdir. Heç kim işini itirmək istəmir. Və Leyla işdən azad olundu, şər böhtanla. Heç kim də inanmadı ona, çünki məharətli aktrisa oynamışdı bu rolu ona. Bir neçə aydan sonra səhər tezdən Leyla tanımadığım nömrədən məni yığdı. Dedi ki, evdən qaçmışam, mənə kömək et. Düzü, mən də yaxşı gündə deyildim, amma kömək etdim. Təmirdə olan evimiz vardı ora apardım Leylanı. Betonun üstündə yatırdı, Leyla. Əlavə evdən heçnə gətirə bilmirdim ona. Sadəcə gizlincə yemək gətirirdim gündə bircə dəfə. Qaçma səbəbini soruşdum. Bütün nəslimizdəki kişilər üstümə gəldilər ki, səni öldürəcəyik papağımız yerə soxmusan. Üzü şişmişdi bədəni gömgöy idi. Düşündüm Leyla əziyyət çəkəndə, görəsən nəsillərindəki kişiciklər harda idilər? İndi meydana çıxıblar hamısı.

Əri polisə verəndə qorxdum. Düşündüm mənə də təsir edə bilər. Ona görə Leyladan xahiş etdim ki, get ananın yanına. Üzə çıx belə davam edə bilməz.Eşitdi məni getdi evlərinə, anasının yanına çünki analığı hədələmişdi. Demişdi ki, əgər ata evinə qayıtsan atan səni balta ilə öldürəcək. Birgün gəlinimiz kinayəli şəkildə dedi ki, rəfiqən Türkiyəyə gedib. İnanmadım ola bilməz dedim. Bir ildən sonra gördüm onu xəstə yatırdı anasıgildə. Hamıdan saxladığı sirrini mənimlə bölürdü. Dedi qonşu qadın deyib ki, gedək mənlə Türkiyəyə orada xəstə adamlara baxacaqsan, yaxşı pul qazanıb övladlarını geriyə ala biləcəksən. İnanıb getmişdi Leyla amma...

Anası, gəlinləri yola vermirdi onu. Nə etsə də heç kim onunla yaxşı davranmırdı, fahişə olmuşdu axı. Evdən çölə çıxa da bilmirdi dediyinə görə. Türkiyədən tam danışmasa da anladım ki,iyrənib gəlib ordan, bir ay qala bilməyib. Alnına silah dayayıb oğurlamışdılar, Leylanı. Zorla canını qutarıb qaçmışdı oradan. İnsan düşündükcə həyatın fahişəliyinə nifrət edir. İndi həyatda yoxdur, Leyla. Onu öldürdülər namuslu dırnaqarası əxlaqlı insanlar. Xərçəng xəstəsi olmuşdu artıq. Bəzən Bakıya gedəndə onun qəbrini ziyərət edirəm. Mən də ona yaxşı rəfiqə ola bilmədim. Ona arxadayaq çıxmadım. Öz həyatıma başım qarışdı onu unutdum. Eyni zamanda mən Bakıdan uzaqda idim əlim çatmırdı, heç nə edə bilmədim. Bunu özümə heç vaxt bağışlamayacam.İndi siz də düşünün bir qadının fahişə olmasında kimin rolu böyükdü? Kimdir indi fahişə? İnsancıqlar yoxsa insanlar? Leyla, ruhun şad olsun. Məni bağışla. Bağışlaya bilərsənsə, əgər. ƏLVİDA !!!

Firuz Mustafa:"Mənim İsmayıl müəllimə «dоstluğum» imtahanda yarandı"

Автор: INTIQAMADMIN от 23-03-2016, 16:58
Firuz Mustafa:"Mənim İsmayıl müəllimə «dоstluğum» imtahanda yarandı"

Firuz Mustafa yazır...

Sənətкar və şəхsiyyət prоblеmi tədqiqatçıları zaman-zaman düşündürmüşdür. Mən bu ziddiyətli və mürəккəb prоblеmin ayrı-ayrı nüansları üzərində gəzişmələr aparmadan təкcə bir nəsnəni qеyd еtməк istəyirəm: şəхsi yaradıcılığı ilə fərdi хaraкtеri arasında bərabərliк işarəsi qоyulan sənətкarlar çох azdır – həm də təкcə bizdə yох, bütün dünya ədəbiyyatında. Bu cür yaradıcı şəхsiyyətlərdən biri Ismayıl Şıхlıdır.

Şıхlı şəхsiyyəti özündə bir sıra кеyfiyyətləri еhtiva еdir: yazıçı, tədqiqatçı-alim, müəllim, ictimai-siyasi хadim, nəhayət, bütöv хaraкtеr. Əlbəttə, bu saydığımız və saymadığımız cəhətlərin hər biri özlüyündə tədqiqat mövzüsüdur.Lakin indiki halda mənim məqsədim Ismayıl müəllimlə bağlı təəssüratları охucularla bölüşməкdir.

Mən İsmayıl Şıхlını ilк dəfə 1971-ci ilin sеntyabrındı görmüşəm. «Görmüşəm» dеyəndə кi, mən о zaman indiki Pеdaqоji Univеrsitеtin birinci кursunda охuyurdum, хarici ölкələr ədəbiyyatı (antiк dövr) iхtisasından mühazirələri bizə Ismayıl müəllim dеyirdi.Mən həmin vaxacan yazıçının bir sıra əsərlərini oxumuşdum,onun yaradıcılıqına az-çox bələd idim.

О,ilk dəfə özünəməxsus ağır, ləngərli, şaх addımlarla auditоriyaya daхil оlanda , biz hamımız nizami əsgər alayı кimi ayağa durub müəllimimizi salamladıq. Yəqin кi, yüz nəfərə yaхın tələbəni özündə birləşdirən pоtокda (birləşmədə) оnun əsərlərindən hеç оlmazsa birini охumayan adama təsadüf еtməк mümкün dеyildi. Müəllim qar кimi dümağ dəsmalla gözlüyünün şüşəsini silib azacıq gərləşmiş səslə söhbətə başladı; özünütəqdimata еhtiyac yох idi – оnsuz da hamımız оnu kitablarından yaхşı tanıyırıq. Qısa təbriк sözündən sоnra (aхı, tələbə adı qazanmışdıq) biz yеni bir aləmə – Hоmеr, Еsхil, Aristоtеl, Sоfокl, Еvripid… dünyasına daхil оlduq.

…О, оlduqca təmкinli adam idi. Amma bəzən ağrılı mövzulara tохunanda еmоsiоnallığı üzə çıхır, səsində titrəyiş hiss оlunurdu. Yaradıjılığından sitat gətirməyi o qədər də хоşlamazdı. Yazı-pоzuya maraq göstərən tələbələrə qayğı ilə yanaşar, özünü gözə sохmaq istəyən «ictimaiyyətçilərə» bir qədər sоyuq münasibət göstərərdi.

…Оnu, təhlil еtdiyi əsərdəкi qəhrəmanların, daha çох хaraкtеrləri cəlb еdərdi. Yığcam və оbrazlı danışığa üstünlüк vеrər, tariхi hadisələri çağdaş zamanın оlayları fоndunda təhlil еdərdi. Söz üzərində yarpaq кimi əsərdi – həm şifahi, həm də yazılı söz üzərində.Xatırımdadır, hətta, bir dəfə dərs zamanı dеdi ki, mənə yazıçı dostlardan biri öz tanışının əsərini vеrmişdi; охuyub əsəri qaytardım – dili çох bərbad idi ;yazıçı dоstum dеdi ki, dili zəif оlsa da əsərin idеyası, mövzusu aкtualdır; mən cavab vеrdim ki, əsərin canı – dildir,sözdür.

…О, Avrоpa ədəbiyyatının şah əsərlərini təhlil еdərкən məşhur оbrazların хaraкtеrlərindən bizim günlərə кörpü atardı: “əslində Sеrvantеsin Dоn Кiхоtu namuslu, vicdanlı adamdır; ətrafsa оnu dəli кimi qəbul еdir; çünкi ətraf nadanlardan ibarətdir”.

…«Yazıçı öz sözünü birbaşa dеyə bilməyəndə Еzоp dilinə кеçir, еyhamlarla danışır».

…«Hətta, gеyimin də хaratкеrtеrə təsiri var; uzun, tünd rəngli, ciddi gеyim adama zabitləri görкəm vеrir».

…«Mərhum Şıхəli Qurbanоv dеyərdi ki, bоşanan ər-arvadın хaraкtеri müхtəlif yох, еynidir; еyni yüкlü mоlекullar bir-birini dəf еdir».

…«Gənc şairimiz Хəlil Rza dеmişкən, çinar – bizim milli ağacımızdır».

…”Yazıçı təkcə yazmalı deyil,həm də çox oxumalıdır”.

Bunlar müəllimin yadımda qalan ifadələrdir (о, arabir haşiyə çıхmağı хоşlardı).

Onun cəmiyyət və insan haqqında orijinal düşüncələri vardı:Bu yer üzündə hər kəs özünü sevir.Bu,təbii haldır.İnsanın özünüsevgisi ilə iş bitmir;hər bir normal adam öz valideynlerini sevir.Sonra insan öz qohum-qardaşı ilə qaynayıb-qarışır,onları sevir.Sonra doğulduğu kəndi,rayonu,şəhəri,mənsub olduğun xalqı,vətəni sevir.Bildiyiniz kimi dünyada iki sistem mövcüddur:sosializm və kapitalizm.Biz Sovet adamları kapitalizmi sevmirik.Məsələn ,Amerika böyük kapitalist dövlətidir.Amma Yer planetindən kənara çıxanda ,deyək ki,kosmosda –kimin hansı sistemə mənsub olduğu yaddan çıxır ,Sovet və Amerika vətəndaşları öz böyük vətənlərini yəni Yeri eyni məhəbbətlə sevirlər.Deməli ,belə çixir ki,insaları irq,dil,din,region…ayıra bilməz;insanların çoxunu bir çox hallarda birləşdirən cəhətlər onları ayıran cəhətlərdən çoxdur.

Mənim İsmayıl müəllimə «dоstluğum» imtahanda yarandı. Məsələ bеlə оlmuşdu: bizdən əvvəlкi qrupun uşaqları «staylılardan» ibarət idi. Оğlanlar əsgəri хidmətdən, qızlarsa istеhsalatdan gələnlər idi. О vaхtlar staya çох üstünlüк vеrilirdi, еlə birinji qrup da məhz həmin «qоjalardan» təşкil еdilmişdi. Iкinji qrupdan еtibarən tələbələr qəbul zamanı tоpladıııqları bal sistеmi üzrə siyahıya alınmışdılar; birinji mənim adım gəlirdi… Bəlкə də institut həyatında görünməmiş hadisə baş vеrmişdi. Adətən tələbələrə güzəştli qiymət yazan, hеç кəsə «qеyri-кafi» vеrməyən Ismayıl müəllim birdən-birə bütün qruppu «кəsmiş», əsəbləşib imtahandan yarımçıq çıхmışdı. Оnun nüfuzu və mövqеyi ilə qеyri-şərtsiz razılaşmalı оlan dекanlıq və rекtоrluq çıхılmaz vəziyyətə düşmüşdü. Artıq dеdiyim кimi , «staylılardan» sоnra yüksək «bal» alanlar gəlirdi кi, оrada da tərs кimi mənim adım 1-ji yеrdə idi.

Açığı , çox çəкinirdim, imtahana birinji girməyə jürət еtmirdim. Yоldaşlarım mənə ürəк-dirəк vеrsələr də bəhanə ilə aradan çıхmaq istəyirdim…Amma çıxış yolu yox idi:özümü ələ alıb ürəyim əsə-əsə, hürкə-hürкə imtahan götürülən оtağa daхil оlaraq saкitjə bilеti çəкdim.

Mən bilеtdəкi sualları хatırlamıram. Təкjə оnu хatırlayıram кi, suallara alababat javab vеrməyə hazır idim. Yеri gəlmizкən, еtiraf еdim кi, mən tələbəliк illərində gündəliк кеçilən dərslərə, vеrilən tapşıоıqlara о qədər jiddi-jəhdlə hazırlaşmırdım. Çünкi ali məкtəbdə tədris оlunan əsərlərin çохunu mən оrta məкtəbdə iкən oxumuşdum . Еvimizdə atamın , vaхtilə , müharibədən əvvəl rus dili institutunu, sоnralar BDU-nun filоlоgiya faкultəsini bitirmiş, mənim özümün rus dili və Azərbayjan dili müəllimim оlmuş Qədimalı Mustafayеvin , кifayət qədər zəngin кitabхanası vardı. Mən о кitabların çохunu 7-8-ji siniflərdə iкən охumuşdum. Və indii antiк ədəbiyyatdan imtahan vеrərкən еlə bir çətinliyim оlmamalı idi; Əli Sultanının rеdaкtəsi ilə 50-ji illərin sоnunda çap оlunmuş dərsliyi (müntəхabatı) orta məktəbdə bir nеçə dəfə охumuşdum…

…О, dеyəsən, javabımdan razı qalmışdı.Bığaltı qımışıb əlini şəvə saçlarına çəкdi. Üzündə qəribə bir nur, işıq vardı. Mən ürəкlənib dеdim кi, əlavə sual da vеrə bilərsiniz. О, yеnə gülümsədi. «Yaxşı…Eləsə de görüm, sоn vaхtlar кlassiк və müasir Avrоpa ədəbiyyatından кimləri охumusan?». Mən Кafкanın «Azərbayjan» yurnalından охuduğum «Çеvrilmə» pоvеstini, yеni tərjümə еdilmiş pyеsini, Кamyunun hекayələrini, Taqоrun rоmanlarını, təbii кi, о zaman dəbdə оlan Drayzеr, Jек Lоndоn,Heminquey, Zеğеrs кimi yazıçıların əsərlərini sadaladım. «Ingilimjə bilirsənmi?». Mən dеdim кi, yох, alman dili кеçmişiк. О, yеnə gülümsədi: «Еlə mən də bir azja alman dilini bilirəm…Amma yəqin ki, bizim bir tələbimizi bilirsən: Hamletin monoloqunu ingilisjə bilməyənin bir balı endirilir».Mən monoloqu əzbərləmisdim və onu,əvvəljə bir kəlməsini belə anlamadığım inğilis dilində,sonrasa həvəslənib birnəfəsə Azərbayjan dilində söyləməyə başladım…

Nə isə… «Əla»mı alıb çıхdım. Uşaqlar məni təbriк еtdilər. Dеyəsən, buz sınmışdı. Qrupun yarıdan çохu «əla» aldı.

Оndan sonra tеz-tеz dəhlizdə, кüçədə rastlaşanda о еhtiramla görüşüb hal-əhval tuturdu.

Bir dəfə biz 2 və ya 3-jü кurda охuyanda оrta məкtəbdə təhsil alan оğlunu da özü ilə gətirmişdi auditоriyaya. Dеdi кi, Ismiхan müəllim məşğul оlur, ingilis dilinə həvəs göstərir. Arğaz, ujabоy, utanjaq оğlan кеçib yanımızda əyləşdi; о, atasının mühazirəsində saкitjə əyləşib dеyilənlərə diqqətlə qulaq asırdı. О оğlan sоnralar, çох-çох illər кеçəndən sоnra mətbuatda tərjümələri və оriyinal yazıları ilə çıхış еdən, bu gün imzası ilə tanınan istedadlı publisist ,jəsarətli rеdaкtоr Elçin Şıxlıdır.

…Ara-sıra mətbuatda çıхan yazılarım оnun gözündən yayınmırdı. 1975-ji ildə Şоlохоvun 70 illiyi münasibəti ilə «Azərbayjan gənjləri» qəzеtində çap оlunan məqaləmi tərifləmişdi… Amma bədii yaradıjılıqla məşğul оlduğumu bilmirdi…

1979-ju ildə Pеdaqоyi Univеrsitеtin böyüк zalında оnun 60 illiк yubilеyi təntənə ilə qeyd oludu və mən mərasimdən sоnra müəllimimi təbriк еtdim.

…1982 və ya 83-jü ildə «lеçкоmissiyada» müalijə оlunurdu. Yurnalist Şəmistan Nəzirli ilə vədələşib оna baş çəкməyə gеtdiк. «Nə işlə məşğulsan», – dеyə üzünü mənə sarı tutub sоruşdu. Aspiranturada охuduğumu dеdim. Biləndə кi, ədəbiyyat yох, fəlsəfə üzrə mövzu işləyirəm zarafatla dеdi: еybi yохdur, elə filоsоfiya da filоlоgiyanın qardaşıdır.

Həmin ğün xəstəxananın ğeniş səliqəli həyətində bir xeyli söhbət etdik.İsmayıl müəllim Hüseyn Arifdən və Qabildən xeyli məzəli əhvalatlar danışıb özü də güldü,bizi də güldürdü.

…1985-ji ildə «Gənjliк» nəşriyyatında “Göyəm kolları” adlı ilк hекayələr кitabım çap оlunmuşdu. Təsadüfən rastlaşdıq. Gülümsər çöhrəsində işıqlar оynaşdı: «Arabir tеlеviziyada vеriliş aparırsan, yохsa оra кеçmisən?». Dеdim кi, Aкadеmiyada – fəlsəfə institutundayam , artıq müdafiə еtmişəm. Və оnu da əlavə еtdim кi, yеni кitabım çapdan çıхıb. Çantamdan çıxartdığım kitabın üstünə 1-2 jümləliк ürəк sözü yazıb Ismayıl müəllimə uzatdım. О, bir az təəjjüblə: «Yazıçılığından хəbərim yох idi. Bəs niyə Yazıçılar Ittifaqında görünmürsən? Niyə bizim təşkilata üzv olmursan?». Mən çiynimi çəкdim.İsmayıl müəllim “Azərbayjan” yurnalına və Yazıjılar Birliyinə rəhbərlik etdiyi müddət ərzində mən nədənsə heç vaxt onu narahat etmək istəmirdim və elə bu səbəbdən də uzun müddət o tərəflərə yоlum düşmədi.

…Ən çох dəniz sahilində rast gələrdi. Adətən gəzintiyə deputat həmkarı Tоfiq Bağırоvla çıхar, asta, ləngərli addımlarla yеriyər, yanından gəlib-кеçən tanışlara gülümsəyərəк salam vеrərdi.

Rastlaşanda işıqlı bir təbəssümlə əl verər, mеhriban səslə: «Nə var – nə yох?» – dеyə sоruşardı…

Əlbəttə, mən mövqе və yaşla bağlı оlaraq İsmayıl Şıхlının yaхın əhatəsində оlan adamlardan dеyildim. Laкin aramızda хоş tələbə-müəllim ünsiyyəti vardı.

…Mə оnu – şəхsiyyəti və yaradıjılığı bir-birini tamamlayan, (hətta, adекvat şəкildə üst-üstə duşən) müəllimimi bir sıra çətin situasiyalarda, хalqın talеyüкlü məsələlərinin həlli anlarında müşahidə еdib riqqətə gəlmişə; yəqin ki,onu tanıyanların əksəriyyəti etiraf edər ki,20 yanvar hadisələrinə görə Qоrbaçоvu ittiham еdən,ordu ğeneralı Yazоvun bu qırğını törətdiyinə görə tezliklə «marşal» rütbəsinə yüкçələjəyini söyləyən, indi məsələ çеvrilən bir ifadə ilə «sapı özümüzdən оlan baltaları» hiddətlə damğalayan, хalqa dönüк çıхan milli satqınları ifşa еdən Ismayıl Şıхlı bir еpохadır.

О, şöhrətpərəstliкdən və pоpulyarlıq arzusundan uzaq оlan bir adam idi. Öz sözünün, öz fiкrinin ağası idi. Оna görə də, Şıхlı sözü həmişə öz sambalı, öz çəкisi, öz siqləti ilə sеçilirdi.

…Ölüm хəbərini еşidib Şəhriyar adına mədəniyyət sarayına üz tuturam.İyulun bürkülü havasında nəfəs təngiyir.Amma böyük yazıçı ilə vidalaşmağa gələnlərin –insan axınının ardı-arası kəsilmir.

Zal dоlu idi.Dəfnə gələnlərin hamısının gözləri yaşarmışdı. Yох, bu еlə-bеlə, еlhüzürü, «dекоrativ» кədərli simalar dеyildi. Хalq öz əziz, böyüк sənətкarını sоn mənzilə yоla salmağa gəlmişdi. Mən çox sarsilmışdım. Yох, təкjə bu böyüк itкiyə, müəllimimin ölümünə görə dеyildi bu кədər. Хalqımızın nadir кişilərindən, nəhəng simalarından birini itirmişiк. Bunlar öz yеrində. Ən böyüк fajiə həm də bunda idi кi, оnun öz janından çох sеvdiyi Azərbayjan özünün fajiələrlə, qırğınlarla dоlu ömrünü yaşamaqda idi. Yəqin кi, о, sоn dəqiqələrində bеlə təкjə öz dоğma övladlarının yох, bütün хalqın, millətin gələjəyi ilə bağlı saysız-hеsabsız sualların məngənəsində çırpına-sırpına qalmışdı: bizi nə gözləyir? Dərin uçurumların üstündən ötüb кеçə biləjəyiкmi?

Azərbayjan ədəbiyyatı özünün əvəzsiz bir nəhəngini itirmişdi. Azərbayjan хalqı öz ürəк sözünü bütün rəsmi tribuna və məjlislərdən birbaşa, çəкinmədən, qоrхmadan dəyən məğrur, namuslu bir övladını itirmişdi.

«Кеrç sularında», «Ayrılan yоllar», «Dəli Кür», «Jəbhə yоlları», «Ölən dünyam», «Оdlu çarpazlar» кimi ölməz əsərlərin müəllifi öz gözlərini əbədi оlaraq yummuşdu.

Bütün хalq matəm içində idi.Vaхtilə кеçmiş SSRI məкanında da оnun əsərləri gеniş yayılmışdı. «Dəli Кür» rоmanı rus şairi (və yazıçısı) Vladimir Sоlоuхinin tərjüməsində Mоsкvada dəfələrlə çap еdilmişdi. Mən «Litеraturnaya qazеta»nın daimi охujusu кimi həmin qəzеti I.Şıхlının ölümündən sоnra bir daha diqqətlə izlədim. Nə nекrоlоq vеrildi, nə bir кəlmə başsağlığı, vida sözü… Başqa məmləкətlərdən оlan minlərlə охuju öz sənətкarının ölümündən хəbər tutmadı…

Azərbayjan хalqı yas içində idi. Müəllim, sənətкar, vətəndaş Ismayıl Şıхlı öz haq dünyasına – ədəbiyyətə qоvuşurdu.

Fazil Mustafanın papağı

Автор: INTIQAMADMIN от 23-03-2016, 16:51
Fazil Mustafanın papağı

Fazil Mustafanın atdığı papaq

Qəşəm Nəcəfzadə yazır...


Bu dəfə Milli Məclisdə papaq atıldı... Fazil Mustafa dedi ki, Novruz bayramında papaq problemi olacaq. Varlı adamların hasarı hündürdü, çətin ki, papaq atılsın, hasarları alçaq olanların da papağa qoymağa heç nəyi yoxdur. Fazil Mustafanın atdığı papağa lazımı cavablar verildi, amma papağın içinə heç nə qoyulmadı, necə atılmışdısa, o cür də geri qaytarıldı.
Əslində Fazil Mustafanın atdığı papaq Milli Məclis üzvlərinə iqtisadi bir sual idi. Suala cavab verdilərmi, onu necə yola saldılar, papaq hədəfə dəydimi, bu barədə bir az sonra.

Gələk Fazil Mustafaya...

Cəmiyyətdə analitik təhlilləri və orijinal çıxışları ilə Fazil Mustafa həmişə seçilir. İlk baxışda onu müxalifətçi də hesab etmək olar, amma dərindən düşünəndə heç də belə deyil. İndi cəmiyyətdə müxalifətçi olmadan müxalifət, iqtidar olmadan iqtidar kimi görünməkdən asan məsələ yoxdur. Yəni sənə tapşırılan rolları oynamaq elə də əziyyət tələb etmir. Bu fikir Fazil Mustafanın yaxşı rol oynamasına aid deyil. Amma Milli Məclisdə Fazil Mustafa kimi istər xaricdə, istərsə də daxildə iqtisadi, siyasi məsələləri dəqiq analiz edən az adam var. İkinci bir məsələnin də olmağı həqiqətdən uzaq görünmür. Bəzən iqtidar müxalifəti də öz içindən hazırlaya bilər. Vacib olan, özü də böyük əhəmiyyət kəsb edən ciddi bir kürsünü iqtidar niyə asanlıqla özgəsinə verməlidir? Bəzən müxalifətin içində də iqtidarın gizlinlərini tapmaq çətin məsələ deyil. Məsələn, Fazil Mustafa qədər Sabir Rüstəmxanlıya bənzəyən ikinci bir siyasətçi, çətin ki, tapılsın. Çıxış etməyin ən gözəl yerini və məqamını bu iki insan qədər dəqiq bilən siyasətçi yoxdur, varsa da azdır. Onlar “qolu” nə zaman və haradan vurulmağını vaxtında müəyyənləşdirə bilirlər.

Novruz bayramında Fazil Mustafanın atdığı papaq çox dəqiq idi, lap hasarı, darvazası hündür olanın da həyətinə düşə bildi. Papaq boş qaytarılsa da, folklorun, milli adət- ənənənin bir detalından Fazil Mustafa məharətlə istifadə edərək cəmiyyətə ciddi bir mesaj verdi.

Sosial şəbəkələrdə oxudum ki, camaat Novruz bayramında bu dəfə bir-birinin qapısına papaq atmayıb. Ya papaq tapılmayıb, ya da Fazil Mustafanın atdığı papağın boş qaytarılmasından xalq inciyib. Hasarları hündür olanlar bir yana, heç qapısı açıq olanların da gözünə papaq dəyməyib.

İndi gələk papağa... Bu il mediada papaq haqqında çox şeylər yazıldı, başıbəlalı papağın ünvanına çox hədyanlar söylənildi. Bəlkə də papaq da incidi bizdən. Bəzən bir məsələni unuduruq. Bilmirik ki, papaq bir vasitədir. Necə ki, o vasitənin birini Fazil Mustafa işlətdi. Neçə ki, köhnə kişilər qədim zamanlarda qızların ərlik vaxtını yoxlamaq üçün onları beş-on metrdən iri papaqları ilə vururlarmış. Əgər qız yıxılmadısa, demək, ərə getmək vaxtıdır. Bu da əyani bir vasitə. Fazil Mustafa da bir papaq atdı, amma papağa dözməyib manat yıxıldı. Yəni bu, o, deməkdir ki, manatın gücü Novruz bayramını layiqincə keçirməyə yox, heç pis də keçirməyə yaramır. Burda vacib bir məqam: biz papağı qeyrət sayırıq, onu kişiliyimiz, mənliyimiz bilirik. Çünki bunu düşünmək bizdən güc tələb etmir. Elə bilirik ki, papağı nə qədər böyük tikdirsək, qeyrətimiz o qədər yekə olar. Amma bizdən güc tələb edən başımızdır, təfəkkürümüzdür. Mütaliə etməliyik, elm öyrənməliyik, qeyrəti düşüncəmizdə axtarmalıyıq. Daha özgənin tikdiyi yekə papaqda yox.

Gələk Fazil Mustafaya...

Fazil Mustafanın atdığı papaq əslində boş qayıtmadı. Siyavuş Novruzovun papağa etiraz etməyi ilə göstərdi ki, onun hasarı çox hündürdür. Spiker də Fazil bəyə ismarıc elədi ki, daha nə paqaq? Nə istəyirdin, onu da vermişik, əlavə papağa ehtiyac yoxdur. Amma Fazil Mustafanın atdığı papaq Novruzu keçirməyə gücü çatmayan milli manatımızı artıq böyrü üstə qoydu. Bu manat Novuz bayramını keçirə bilməz. Bir sözlə, papaq hədəfə dəydi.

Üzeyir Hacıbəyov aşıq sənəti haqqında

Автор: SAVALAN6 от 21-03-2016, 17:54
Üzeyir Hacıbəyov aşıq sənəti haqqında

Professor Qara Namazov

Böyük sənətkar Üzeyir Hacıbəyov öz yaradıcılığı boyu aşıqsənətini öyrənmiş, ona qayğı ilə yanaşmış, ədəbi dil yaradıcılığında ondan bir qida mənbəyi kimi istifadə etmiş, özü də yeri gəldikcə bu sənət haqqında bir sıra qiymətli fikirlər söyləmişdir. Onun “Aşıq” sözünün mənşəyi, aşıq sənətinin təsnifi, aşıq musiqisinin bölgüləri, bu sənətin hazırki vəziyyəti və gələcəyi haqqındakı mülahizələri aşıq sənətinin öyrənilməsində mühüm əhəmiyyətə malikdir.


Üzeyir Hacıbəyovun birinci aşıqlar qurultayındakı nitqi bu cəhətdən qiymətli mənbələrdən biridir. Müəllif həmin nitqində aşıq sözünün mənşəyini araşdırarkən həm məxəzlərə, həm də aşıq yaradıcılığının özünün tarixi inkişafından irəli gələn dəlillərə əsasən bir sıra qiymətli fikirlər söyləyir. O, göstərir ki, “aşıq” ərəb sözü olub, aşiq olmaq, sevmək, vurulmaq deməkdir. Əlbəttə, həmin aşıqlar bu gün aşıq sənəti adını daşıyan aşıqlar deyil, onlara şeir və musiqi “haqdan” verilmiş və özləri də haqq aşığı hesab edilirlər. Sonrakı aşıqlar onların adı ilə bağlı dastanlar yaratmış, musiqi bəstələmiş, şeirlər qoşmuş və xalq arasında geniş yaymışlar. Bugünkü aşıqlar aşıq adını bir peşə və ya sənət sahəsi kimi daşıyır, keçmiş aşıqların adını müqəddəs tutur, onların haqqında yaranmış əsərləri yaşadır və kəndbəkənd gəzərək, bu sənəti inkişaf etdirirlər.
Üzeyir Hacıbəyov aşıq sənəti haqqında

Aşıq sənətinin müxtəlif dövrlərdəki taleyindən bəhs edən müəllif onun bugünkü mərhələsində dövlət tərəfindən xüsusi qayğı göstərilməsini dönə-dönə qeyd edirdi və eyni zamanda göstərirdi ki, Xalq Maarif Komissarlığı incəsənətin ayrı-ayrı sahələrinə böyük əhəmiyyət verdiyi halda, xalqın içərisində yetişib xalqın həyat və məişəti ilə daha çox bağlı olan aşıqlar unudulmuş, demək olar ki, yaddan çıxmışdır. Məhz buna görə də şəhər məişətində böyük şöhrət qazanmış və get-gedə kənd məişətinə nüfuz edən sazəndələr (xanəndələr) aşıq sənətinin kənd əhalisi
arasındakı böyük şöhrətinə təsir edir və gələcəkdə onun zəifləməsinə səbəb olmaya bilməz.Böyük bəstəkar qurultaydakı nitqində göstərirdi ki, aşıq sənəti daha xəlqi, daha kütləvidir. O, xalqın əhval-ruhiyyəsi ilə yaşayır. O, iqtisadi cəhətdən də zəhmətkeş xalq ilə bağlıdır. Aşıq sənəti xalqın özünün yaradıcılığıdır. Xalq yaradıcılığı isə heç bir texniki, metodiki kömək qəbul etmir. O, öz-özünə xalqın mədəni, iqtisadi-siyasi səviyyəsi ilə bərabər inkişaf edir. Bu, elə bir sənət sahəsidir ki, orada şairin də, yazıçının da, ədəbiyyatşünasın da, bəstəkarın da, xanəndənin də, rəqqasənin də istədiyi qədər götürə biləcəyi payı vardır. Deməli, aşıq sənəti çalmaq, oxumaq, oynamaq, söz qoşmaq, dastan və nağıl söyləmək kimi incəsənətin bir çox növlərini özündə birləşdirən zəngin sənət sahəsidir. Böyük bəstəkar məhz buna görə də sonralar qeyd etdiyi kimi milli musiqinin və özünün əsasını qoyduğu Azərbaycan opera sənətinin geniş kütlə tərəfindən sevilməsinin səbəblərini xalq yaradıcılığından və aşıq sənətindən istifadə olunmasında görürdü. Ü.Hacıbəyov 1926-cı ildə “Maarif və Mədəniyyət” jurnalının 1-ci nömrəsində nəşr etdirdiyi “Azərbaycan musiqi mədəniyyətinə bir nəzər” adlı məqaləsində aşıq sənətində ifaçılıq üsulunun təsnifini vermişdir. Həmin təsnifləşdirməni birinci aşıqlaqurultayındakı çıxışında bir qədər də işləyib təkmilləşdirmişdir. Eyni təsnifləşdirməni bəstəkar Azərbaycan xalq musiqisində də aparmışdır.

Üzeyir Hacıbəyov aşıq sənəti haqqındaÜ.Hacıbəyov aşıq musiqisini iki kateqoriyaya bölür: epik vəlirik. “Kərəmi”, “Koroğlu” və başqa epik musiqi növləri dastanın qəhrəmanının adı ilə bağlı olur və oradakı şeir parçaları həmin musiqi havasında oxunur. Aşıq musiqisinin ikinci kateqoriyası ayrı-ayrı şeir janrlarının adı ilə bağlı olub, onun oxunmasında istifadə olunur (dübeyt, müxəmməs, təcnis və s.). Üzeyir Hacıbəyov qurultaydakı çıxışında klassik aşıq irsini öyrənmək, müasir aşıq sənətini canlandırmaq və yüksək mədəniyyətli incəsənət sahəsinə qaldırmaq üçün bir sıra tədbirlər irəli sürürdü. Onlardan əsasən aşağıdakıları göstərmək olar:

1) Qurultay ictimai, siyasi və iqtisadi cəhətdən aşıqlara kömək etməli, onları yazıçılar ittifaqı üzvlüyünə qəbul etməli, yaradıcılığa ruhlandırmalı, xalq yaradıcılığının əsas nümayəndələri kimi istedad və qabiliyyətlərinə qiymət verməlidir.

2) Aşıq musiqisi digər incəsənət növləri kimi həmişəlik radiokonsertədaxil olmalı, saz ilə tar bir dinməlidir.

3) Aşıq sənətinin ictimai-siyasi əhəmiyyəti, elmi cəhəti, etnoqrafik xüsusiyyəti öyrənilməli, bir elm sahəsi kimi tədqiq edilməlidir.

4) Nəhayət, qurultay mədəni irsimiz içərisində musiqi mədəniyyətimizin yeni bir sahəsini, onun ictimai, iqtisadi, tarixi-mədəni əhəmiyyətini qiymətləndirməlidir.

Üzeyir Hacıbəyov aşıq sənəti haqqındaBöyük sənətkarın 1938-ci ildə ikinci aşıqlar qurultayında etdiyi məruzəsi aşıq sənətinin nəzəri məsələlərinə dair çox qiymətli elmi mənbələrdəndir. O, məruzəsində “aşıq sənəti xalq musiqi yaradıcılığı işində bu gün böyük rol oynamalıdır”, “aşıq sənəti ən yüksək dərəcəyə qalxmaq qabiliyyətinə malikdir”, “aşıq sənətinin kompozitorlara təsiri”, “aşıq sazının pərdələri” kimi mühüm problemlərin öyrənilməsini qarşıya qoyurdu.
Ü.Hacıbəyov xalq musiqisindən istifadə etdiyi kimi, özü yazdığı səhnə əsərlərinin də mövzusunu aşıq yaradıcılığından, xalq ədəbiyyatından götürmüşdür. “Leyli və Məcnun”, “Şeyx Sənan”, “Rüstəm və Zöhrab”, “Şah Abbas və Xurşud banu”, “Əsli və Kərəm”, “Harun və Leyla” Azərbaycanın və Şərqin klassik ədəbiyyatından, xalqın şifahi yaradıcılığından, nağıl və dastanlarından alınmışdır. Bu obrazlar və süjetlər xalqın yaradıcılıq süzgəcindən keçmiş, Şərqin böyük klassiklərinin ecazkar qələmində işlənmiş, bəşəriyyətin əbədi əsərlərinə çevrilmişdir.

Ü.Hacıbəyov isə onları bir daha olduğu kimi səhnədə canlandırmaq məqsədi ilə deyil, səhnənin tələblərinə uyğunlaşdırmış, hadisələri
daha da dramatikləşdirmiş, obrazların dünyagörüşünü, zəmanəyə münasibətini yenidən işləmiş, onların düşüncələrinə yeni ictimai don geydirmişdir. Ü.Hacıbəyov, mövzusunu xalq arasında daha çox yayılmış və ən dərin dramatik konfliktə malik olan “Əsli və Kərəm” dastanından aldığı eyni adlı operası istər musiqi, istərsə bədii təsvir vasitələri, ifadə tərzi etibarilə həm Azərbaycan dastanı, həm də xalqın bədii yaradıcılığı ilə bəhrələnmişdir. “Əsli və Kərəm” dastanının Gəncə və İsfahan adı ilə bağlı olan iki variantı daha məşhurdur. Müəllif İsfahan variantından istifadə etmişdir. Bu qolu seçməkdə görünür əhvalatların daha dramatik olması, qəhrəmanın daha ağır iztirablar keçirməsi, hadisələrin Azərbaycan ərazisindən xaricə düşməsi kimi üstünlüklər ona daha geniş imkanlar vermişdir.

Böyük bəstəkar “Şah Abbas və Xurşud banu” operasının süjetini xalq nağılından götürmüş, müəllifə daha çox şöhrət qazandıran “Koroğlu” operasında isə aşıq musiqisindən geniş istifadə etmişdir. Bəstəkarın özünün qeyd etdiyi kimi “Koroğlu” operasının bu qədər sevilməsinin səbəbi xalq təfəkkürü və xalq ruhu ilə bağlı olmasındadır.

Ü.Hacıbəyovun aşıq sənəti haqqında olan elmi, nəzəri görüşlərinin azəri musiqi mədəniyyətinin və şifahi xalq ədəbiyyatının öyrənilməsində böyük əhəmiyyəti vardır.

Mənbə

"Çalğı ozan aşıq sənətinin tarixi" kitabı

Dədə Qorqudun dili

Автор: NIGAR1 от 19-03-2016, 01:02
Pərviz Axundov yazır...
Dədə Qorqudun dili
Məlumdur ki, Azərbaycan zaman-zaman başqa dövlətlərin işğalına məruz qalıb. Ta ərəblərin dövründən sovet hakimiyyəti vaxtınacan yadellilər Azərbaycan torpağında öz təcavüzkar siyasətini apararaq, yerli əhalini boyunduruq altda saxlayırdı. Bu təcavüzkar siyasət tariximizdən, mədəniyyətimizdən, folklorumuzdan da yan keçmədi. Həmin dövrlərdə islam dininin önə çəkliməsi əsas şərt kimi qoyulmuşdu. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında dinlə bağlı en qədər məqamlara rast gəlirik.

Dastandakı hər boyun sonunda Allahın, Məhəmməd peyğəmbərin, o cümlədən Quranda adları çəkilən digər şəxslərin tərifi və bir çox dualar yer alır. İslamdanöncəki mədəniyyət nümunələrindən, el deyimlərindən və s. mətləblərdən belə bir təxmin irəli sürmək olar ki, Dədə Qorqud dastanının yaranması islamdan öncəyə təsadüf eləyir. Baxmayaraq ki, müqəddiməsində bu dastanın islam dininin yaranması ilə eyni vaxtda mövcud olduğu qeyd edilir. Dastanın boylarında məclislərdə qımız, yəni at südü içildiyi qeyd olunur. Bu və ya buna bənzər məqamlar göstərir ki, qadağalara rəğmən, islamı qəbul etmiş türk xalqları özünəməxsus ənənələri yaşatmağa müyəssər olmuşlar. Hal-hazırda Özbəkistanda at südündən və ətindən qida vasitəsi kimi istifadə edilməsi bir faktdır. Halbuki özbəklərin dini islam dinidir və bu dində təkdırnaqlı heyvanın əti və südü haram buyurulur.

Ərəblərin qoyduğu qadağalar sovet dövründə tam əksinə çevrildi və bir qadağanın ardından başqa bir qadağa üzə çıxdı. Bildiyimiz kimi, sovet hökuməti asteist bir hökumət idi. Baxmayaraq ki, “Qurani-Kərim”dəki dini ehkamlar sovet hakimiyyətinin əsas qanunlarında sütun rolunu oynamışdı. Azərbaycanda məscidlərin dağıdılması, din xadimlərinin sürgünə göndərilməsi, dinlə bağlı nə varsa hamısının kütləvi şəklidə məhv edilməsi islam dininin bu torpaqda yaşayan insanların yaddaşından silinməsinə xidmət edirdi. 70 il ərzində buna az-çox nail olsalar da, müstəqillik dövründən sonra Azərbaycanda islam dini təzədən parladı və öz ilkin şəklinə gələ bildi.

Sovet dövründə dərc edilmiş Azərbaycan dastanlarını müstəqillik dövründən sonra çap edilmiş variantları ilə qarşılaşdıranda görürük ki, bu dastanlara əməlli-başlı müdaxilə edilmişdir. Xüsusən də 1980-ci ildə “Maarif” Nəşriyyatı tərəfindən dərc edilən “Dədə Qorqud dastanları” kitabında bunu daha aydın görə bilirik. “Məktəb kitabxanası” seriyasından buraxılan bu kitab uşaqlar üçün anlaşılan olsun deyə dastan dili saxta şəkildə dəyişdirilmiş, sovet insanının şablon sloqanları, pafoslu leksikonu buraya daxil edilmişdir. Götürək “Basatın Təpəgözü öldürməsi boyu”nu. Boy bu cür başlayır: “Xanım, bir gün oğuzlar xəbərsiz otururkən yurdlarına düşmən gəldi. Onlar gecəylə qorxub köçdü.” Orijinalında boyun giriş hissəsi nəsrlə olduğu halda, sovet dövründə məqsədli olaraq nəzmə çevrilmiş, sovet insanına məxsus ifadələrdən istifadə edilərək pioner və komsomol oxucuların düşüncəsində süni pafos yaradılmasına cəhd göstərilmişdi.

Elin sakit həyatı,
Onun toyu, büsatı
Dava ilə pozuldu.
Alay yola düzüldü.
Atıldılar meydana
Vətənin igidləri,
Boyandı qızıl qana
Minlərlə xalq əsgəri.

Oğuz elinin qorxaqlıq göstərməsini ört-basdır eləmək üçün bu hissənin dəyişdirilməsi, guya igidlərin döyüşərək həlak olması kimi uydurmaların işlədilməsi yəqin ki, sovet insanına döyüşlərdən qorxmamaq hissini aşılamağa xidmət eləyirdi. Bəlkə də bu, daha doğru bir hal idi. Çünki, dastanın əvvəlki boylarında Buğac, Bamsı Beyrək, Uruz, Dəli Domrul, Qanturalı, Yeynək və digər igidlərin necə şücaət göstərərək yağılara qan uddurmalarından yetərincə bəhs edildiyi halda, birdən-birə oğuzların düşməndən qorxaraq öz yurdlarını tərk etməsi qətiyyən inandırıcı görünmür. Və həmin boyda Basat kimi şir ürəkli bir igidin Təpəgözü öldürməsi hadisəsi bir məqamda sual doğurur: Əgər Basat qorxub qaçan oğuzun övladıdırsa, necə oldu ki, o cür bədheybəti öldürməyə ürək elədi? Məgər bunun üçün mütləq meşədə şir kimi böyümək lazım idi? Bu dastan qədim bir dastandır. Təbii ki, burada məntiqsizlik qaçılmazdır.

Qayıdaq yuxarıdakı söhbətimizə – nümunə gətirdiyimiz boyun giriş hissəsindəki əlavələrə. Bu nəzm parçasındakı “dava”, “vətən”, “əsgər” sözləri sözügedən dövrün danışıq dilinə tamamilə yaddır. Mənaya, məzmuna xələl gəlməsi bir yana, dastanın dili də kobudcasına pozulmuşdur. Bu sözlərin (“əsgər” sözü istisna olmaqla) oğuzların dövründə işlədilməsi şəksizdir, amma ifadə elədiyi mənalar nisbətən fərqli ola bilər. Məsələn, el arasında “dava” sözü qoşunların vuruşması kimi deyil, iki adamın dalaşıması kimi işlədilir. “Vətən” sözünün isə “torpaq”, “yurd”, “oba”, “oymaq” kimi alternativləri dastanda tez-tez qarşımıza çıxır. “Əsgər” sözü üçün də eyni fikirlər keçərlidir. Bu söz dastanda işlədilən “igid”, “ər” sözlərinin müasir qarşılığıdır. Məsələ burasındadır ki, Dədə Qorqud dastanı xalqımızın ən qədim dastanı olaraq gələcək nəsillərə olduğu kimi ötürülməlidir. Professor Məhərrəm Qasımlının təbirincə desək, folklorşünaslığın əsas qaydalarından biri budur ki, folklor nümunəsinin ilkinliyinə mümkün qədər xələl gətirilməsin. Anlaşılmayan sözləri başqa bir sözlə əvəz etmək olar, amma məzmunu dəyişmək, dövrün siyasi vəziyyətilə uyğunlaşdırmaq tarix qarşısında ağır bir məsuliyyətin altına girmək deməkdir. Dastanlar onun üçün yaranmayıb ki, hərə istədiyi kimi müdaxilə edə bilsin. Bunlar xalqın, el-obanın süzgəcindən süzülmüş, püxtələşmiş, fundamental şəkildə bu günümüzə qədər gəlib çatmışdır.

Yuxarıda adı qeyd olunan kitaba ön sözündə Şamil Cəmşid yazır: “Məktəb kitabxanası” seriyasından çap edilən bu kitabda dastanın dilini yaradıcı surətdə sadələşdirməyə səy göstərilmişdir. Əsərin, demək olar, bütün nəzm hissəsi müasir formada yenidən işlənmiş, məktəblilər üçün lazım olmayan söz və ifadələr ixtisar edilmişdir. Bununla bərabər, abidənin klassik üslübü saxlanılmışdır.”

Doğrudur, klassik üslubun saxlanılması bir çox məqamlarda qarşımıza çıxır, xüsusən də nəsr hissələrində. Nəzm hissələri də məharətlə hazırlanmış, ölçüyə-biçiyə salınmış, qəlibləşdirilmişdir. Uşaqlar üçün nəzərdə tutulan bu dəyişiklik, hardasa, başadüşüləndir. Axıcı mətni yadda saxlamaq daha asandır, nəinki orijinalda olan vəznsiz, qafiyəsiz sətrləri. Ancaq ortaya bir məsələ çıxır. Şamil Cəmşid yazdığı ön sözdə bu dastanı “xalqımızın qədim tarixini, mübarizəsini, məişətini heyrətamiz bir dillə əks etdirən ölməz sənət incisi” adlandırır. Bəs bu cür sənət incisinin dili müasirləşdirilərək sovet təbliğatının qaydalarına uyğunlaşdırılırsa, harda qaldı həmin heyrətamiz dil? Məgər iki dünya bir olsa, Dədə Qorqud bu sayaq sətrlər işlədərdimi:

Qoy sevinsin el-oba,
Basat, sənə mərhaba!

Ön söz müəllifinin “məktəblilər üçün lazım olmayan söz və ifadələr ixtisar edilmişdir” deyə nəzərdə tutduğu mətləb gün kimi aydındır – dinlə bağlı bütün məqamların üzərindən xətt çəkmək, bu mümkün olmayanda belə müəyyən üsullarla pərdələmək! Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, Dədə Qorqud dastanının bütün boylarında dinlə bağlı bir çox məqamlar var. Sovet dövründə nəşr olunan kitablarda isə bu hissələr çıxardılmış, yaxud dəyişdirilmişdir. “Bəkil oğlu İmran boyu”nda İmran düşmənlə təkbətək qurşaq tutur. Düşmən ondan çox güclü olur. İmran görür ki, məğlub olacaq, Allaha bu cür dua eləyir:

Ucalardan ucasan, uca Tanrı!
Kimsə bilməz necəsən, uca Tanrı!
Sən Adəmə tac verdin,
Şeytana lənət etdin,
Bir günahdan ötrü qapından qovdun.
İbrahimi tutdurdun,
Xam gönə çulğadın.
Götürüb oda atdırdın.
Odu gülşənə döndərdin,
Birliyinə sığındım, əziz Allah!
Xocam, mənə mədəd!

Dəyişdirilmiş variantda isə həmin məqam bu cür göstərilir:

Öz bəxtimə sığındım mən,
Mədəd, tale, səndən mədəd!
Ədalətə güvəndim mən,
Ədalətdən, həqdən mədəd!

Bu o deməkdir ki, o dövrdə məqsəd, uşaqların düşüncəsində kömək dilənəcək obyektin Allah deyil, bəxt, ədalət, həmçinin yaradıcı varlıq kimi daha çox tanınan təbiət və s. qüvvələr olmasını formalaşdırmaq idi. “Ədalət” (adil) və “həqiqət” (haqq) sözlərinin Allahın adlarından olmasını nəzərə alsaq, müəllifin ilkin variantda deyilənləri dolayısı ilə təsdiqləmiş olduğunu görərik.

Bu kimi məqamlara aid daha bir nümunə. “Bamsı Beyrək boyu”nda Qorqud dədə Banıçiçəyi Beyrəyə istəmək üçün qızın qardaşı Dəli Qarcarın qapısına gedir və deyir:

...Tanrının əmri, peyğəmbərin qövliylə
Aydan arı, gündən duru bacın Banıçiçəyi
Bamsı Beyrəyə diləməyə gəlmişəm.

Digər variantda isə “Tanrının əmri, peyğəmbərin qövliylə” cümləsi “el adətincə, xalq rəyincə” kimi dəyişdirilmişdir.

Başqa bir nümunə ilə fikrimizə bir daha aydınlıq gətirək. “Dəli Domrul boyu”nda belə bir epizod var. Dəli Domrul görür ki, camaat bir yerə yığışıb ağlaşır. Soruşur, nolub? Deyirlər, bir igid itirmişik. Al qanadlı Əzrayıl onun canını aldı. Bu epizodu uşaqların dilinə uyğunlaşdıran Şamil Cəmşidin variantında belə bir aydınlaşdırma, daha doğrusu folklor nümunəsinə kobudcasına müdaxilə var: “O zamanlar insanların avamlıq dövrü idi. Birisi ölsə, elə bilirdilər ki, onun canını göydən allahın (kiçik hərflə - P.A) buyruğu ilə gəlmiş Əzrayıl deyilən bir mələk alır.”

Beləliklə, yekun olaraq bu nəticəyə gəlinir ki, Azərbaycan mədəniyyəti, folkloru zaman-zaman “yağışdan çıxıb, yağmura düşmüş”, işğalçıların qoyduğu qadağalara, qaydalara, stereotiplərə boyun əyməyə məcbur olmuşdur. Bu qədər aşınmalardan, daşınmalardan, keşməkeşlərdən keçən milli-mənəvi sərvətimiz olan dastanlarımız hər şeyə rəğmən öz müvazinətini itirməmiş, həmişə şux və başıuca bir yaşam sürdürmüşdür. Mətləbimizi Dədə Qorqudun bir soylaması ilə bitirək:

Ölüm gəldikdə sizi pak imandan ayırmasın!
Günahınızı adı gözəl Muhamməd Mustafaya bağışlasın, xanım, hey!

"Yeri görükən kişiyə..." - Aydın Canıyev

Автор: INTIQAMADMIN от 12-03-2016, 22:59

"Yeri görükən kişiyə..." - Aydın Canıyev

Bu yazı uzun illər Masallı rayonunun Xıl kəndində müəllimlik etmiş, rayonun sayılıb-seçilən ziyalılarından, ağsaqqallarından olan Əfruz Məmmədova ithaf olunub.

Aydın Canıyev

Əslində, Əfruz müəllim tipində insanların yoxluğunu onların varlığı unutdurur.

Bu gün dərslər başlayır - Əfruz müəllim xatırlanır, sabah ad günüdü, yenə də Əfruz müəllim xatırlanır, birisi gün müəllimlər günüdü, o birisi gün tətil,başqa bir gün ordu günüdü, ondan sonra o bayramdı, daha sonra əlamətdar bir ay olayıdı. Bunların hamısında Əfruz müəllim xatırlanır - çünki onun dərs dediyi məktəbdə onu unutmağa qoymayan kifayət qədər əməlləriylə yanaşı, bəs qədər də yetirmələri var. Kim unudasıdı ki, necə unudasıdı ki? Və hər növbəti anım günüylə sonrakı xatırlanma arasındakı intervalda yaşanmış xoşbəxt anılar durur.

Nəymiş o anıları yaradan, yaşadan anlar?

Dara düşən, pula, elmə, nəzərdə tutulmayan, qəfil yaranan yardım ehtiyacına, hətta hüquqi-syasi dəstəyə ehtiyacı olan hər kəsin umac ünvanı Əfruz müəllimin adından keçib - 55 il bir məktəbdə müəllimlik, üstəlik də akademikdən nazirə qədər var olan dost-tanış. Üstəlik də sözünün üstündə söz, əlinin üstündə əl qoymağa bir kimsədə olmayan cəsarət. Ürəkbulandıran kimsələrin ilk vaxtlar nəyəsə "cəsarət"i ağılsızlıqlarından çatsa da, Əfruz müəllimin gücüylə "ağıllanandan sonra", təbii ki, həyat da axarına düşüb, təhsildəki problemlər də.

Əfruz müəllim nə qədər elm, təhsil adamıydısa, o qədər də həyat adamıydı. Elə bir o qədər də inanc adamıydı. Götürəndə həm də siyasət adamıydı. Bərkə düşəndə el adamıydı, eldə elə ağsaqqalıydı, ölkədən də ölkəyə elçi!

Kim unudasıdı ki? Bəlkə Gürcüstanda xilas verdiyi, ya Masallıdan Qazaxa ağsaqqallığı, bəlkə Lənkərandan Bakıya, Bakıdan Moskvayacan uzanan əli onu unutdurmağa yardımçı olacaq?

Belə kişilər unudulmur! Belə kişilərin varlığı bir anlama həyat verir: ATALIQ.

O təkcə övladlarının valideyni olmayıb ki, elə uşaqları da onu xatırlasın. O elin ağsaqqalı olub, eldə atalıq edib. Elmdə isə... hə, burda lap mərd mərdanə oturduğun yerdən bir ayağa durub bir də baş əyməyəcən alqışlanası ömür yaşayıb.

Dərs dediyi orta məktəbdə dərs dediyi sinifdə açılan riyaziyyat muzeyi hələ o əsrdən bu əsrə adlamış pedaqoqluq məharətini bu əsrdən bu gün yaşayanların hesabına gələn əsrin əvvəlincən çəkəcək. Diri insanların əməllərini diri insanlar yaşadır.

Bu kövrək sətirləri vaxtsız yazılmış saymaq düşüncəsi yersiz olar o mənada ki, qabaqdan Novruz bayramı gəlir. Əfruz müəllim bu bayramı bu məktəbdə dövlət qeyd etməyəndə belə qeyd edənlərdəndir. Hamıya bu bayramı bu məktəbdə, bu kəndin insanlarının özlərinə və övladlarına nə qədər yaşatmaq mümkün idisə, elə o qədər də öz timsalında nümayiş etdirən böyük insanlardan olub.

Təbii ki, X. Bəylərbəyov adına Xıl kənd orta məktəbində hər hansı tədbir keçirilirsə, o tədbirdə Əfruz müəllim anılır. Bu məktəbin var olmasının ən azından 55 ilində Əfruz Məmmədov adı qırmızı xətlə keçib - müəllimlər müəllimi kimi.

Bütün bayramların unudulmaz ismidi Əfruz müəllim.
"Yeri görükən kişiyə..." - Aydın Canıyev
Atalar bir olmur, atam balası, zalımı var, fağırı var, atasızlıqlar da bir olmur, yüngülü var, ağırı var. Atalara atasızlıq çəkdirən atalar var, atalarını ölüncə yaşadan oğullar var bu dünyada. Öz yerinə oğul, şagird, xələf qoyub getmiş, amma yenə də yerinin boşluğu hiss olunan, yoxluğu unudulmayan atalar. Ən yaxşı əməllərlə anılan, xatırlanan, yaxşılıq anlayışının özüylə yaşayan kişilər. O kişilər ki, əkdikləri ağaclar bar verir, o kişilər ki, onlar "yıxılan ucalıqlar qalacaq".

O kişilər ki, onların başdaşına Ramiz Rövşənin bu şeiri çox yaraşır:

Rəhmət deyək min-min ağız,
Bu evi tikən kişiyə.
Kölgəsində durduğumuz
Ağacı əkən kişiyə.

Üzükdən düşən qaş kimi,
Hasardan düşən daş kimi,
Ağızdan düşən diş kimi
yeri görükən kişiyə...
- deyəndə bunu nəzərdə tuturdum. Yaşadığı ömür qədər də yaşadıcı əməl sahibi olan atalar elə Əfruz müəllim kimi əsrdə bir dənə olur.
Bax beləcə də xatırlanır bayram ərəfəsində tamamilə yad insanlar belə doğma kimi xatırlayır, xətrini əziz tutur - eldən elə, mahaldan mahala. Day doğma ocaqda sözsüz ki, sözün də, yerin də ən alisi, ən əzizi onun adınadı... Əfruz müəllimin!

kiosk.com.az tap az турбо аз tap.az qab qacaq turbo az oxu az oxu az xeberler www oxu xabaraz новости азербайджана mp3 yukle big az azeri bass indir yukle mp3 mp3 milli az son xeberler xabaraz radikal müxalifət milli.az Azərbaycan xəbərləri dünya xəbərləri aktual hadisələr bu günün xəbərləri BiG.Az - Böyük Azərbaycan en son xeberler Azerbaycan xeberleri 2017 müsavat siyasət iqtisadiyyat azərbaycan hadisə son xəbər dağlıq qarabağ gündəm qəzet ilham əliyev Bakı haqqin az новости ильхам алиев haqqin az азербайджан объявления интим услуг в баку погода в баку hava haqqinda melumat day az day.az Azərbaycandan və dünyadan xəbərlər - Qafqazinfo.az qafqazinfo minimum əmək haqqı 2018 anar nagilbaz porno anar nagilbaz video anar nagilbaz Xəbərlər Araşdırma Müsahibələr Reportajlar Xəbərlər Gündəm Hadisə Siyasət Cəmiyyət İqtisadiyyat İdman Dünya Video Maqazin Müsahibə Media Araşdırma Maraqlı Mədəniyyət Gülən Təhlükə Bank Biznes Enerji Əmlak Tender Vakansiya namiq caniyev a24az niyə quran onun üçün müqəddəs deyil anar nağılbazın video a 24 a24.az Yenicag.Az son dəqiqə ən son xəbər xəbər xəbəri xəbərləri yenicag yeniçağ gündüz kərimov vüqar zifəroğlu qarabag roma canli yayim yenicag zakirə zakirqızı basqın Azərbaycan Aşkın Niderlandın ofisinə bildirib şəhərində Haaqa təşkilatının diaspor Diasporrəhbəri həmçinin Afrin aparılır edilib Hazırda araşdırma əməliyyatından millətindən ardıcıl spy satellite destroyed eu doner kebab north korea missile hit own city arzu nağıyev axar/az axar.az lentaz lent az xabaraz musavat.az xeberler musavat iqtidar 134 nomreli 134 mekteb məktəb nömrəli olay bilmir söyləyir edirəm deyir bilmirəm söylədiyi xəstəsən Yaşamağa davam bilir qollarımı əməlinə qazandırmaq istəyib məktəbli deyən kəsirəm Bunları Cavidan Anasının sinif xarakterli hərəkətləri cinayət oxuyan zorakılıq aidiyyatlı bağlı orqanlara şikayət şəhər daxil hadisə vermis naziri müdafiə Dadaş Rzayevin nəvəsidir prokurorluğunda bağlı Təhsil sinfində hüquq hadisə yayıb olmuş oxuyan cinayət mühafizə əlaqədə yerləşən ayının otağında dekabr cinsi geyinmə soyunub idman zalının